De jaren 30 waren roerige tijden voor Europa. Er was frustratie over de afhandeling van de Eerste Wereldoorlog en de Grote Depressie hing als een zwarte wolk boven het continent. Veel mensen begonnen democratie te zien als een mislukt experiment en het fascisme en communisme waren bezig aan een opmars.
Aan de overkant van de Atlantische oceaan werd hoofdschuddend gekeken naar het instabiele Europa. De Amerikanen hadden tijdens de Eerste Wereldoorlog ingegrepen en ook tijdens de Tweede Wereldoorlog kon Europa niet zonder de VS. Voor Amerika was het duidelijk dat Europa zo niet door kon gaan, helemaal in het licht van de Koude Oorlog die meteen op de Tweede Wereldoorlog volgde. ‘Voor de VS was het creëren van een sterke Europese bondgenoot noodzakelijk om de Koude Oorlog te kunnen winnen en daarmee Europa en de Verenigde Staten te kunnen beschermen tegen het communisme’, zegt politiek historicus Lennaert van Heumen, die de verhoudingen tussen Amerika en Europa in deze periode onderzocht. ‘Ook in Europa was het gevoel van crisis groot. De democratie stond onder druk en moest worden beschermd. Een herstructurering van de internationale politieke orde werd daarbij gezien als cruciaal.’
Vergaande oplossingen
Van Heumen bestudeerde twee mogelijke oplossingen voor een nieuwe politieke orde die tijdens de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw veel steun kregen in de Verenigde Staten. ‘Het eerste was het idee van een Verenigde Staten van Europa. Volgens de VS was de soevereiniteit van Europese landen de belangrijkste bron van conflicten en instabiliteit. Europa zou een federatie moeten vormen naar Amerikaans voorbeeld, want de Amerikanen beschouwden hun federalisme, het democratische systeem en de open markt als typische Amerikaanse bijdragen aan de vooruitgang van de Westerse beschaving. Het andere idee was een Atlantische Unie, waarbij de democratische landen aan weerszijden van de Atlantische Oceaan, met name de Verenigde Staten en Europese landen, in een federatie zouden samenwerken op politiek, economisch en veiligheidsgebied. Wederom geïnspireerd op het Amerikaanse politieke stelstel.’
Schuiven
Over wat de beste oplossing zou zijn en hoe ze elkaar zouden kunnen versterken of juist bijten, waren de meningen – ook door een steeds veranderende geopolitieke situatie - verdeeld. De Amerikaanse overheid had volgens Van Heumen een voorkeur voor een Verenigde Staten van Europa, maar tijdens de Koude Oorlog werd het idee van de Atlantische Unie populairder, omdat er getwijfeld werd of de eenwording van Europa wel snel genoeg tot stand kon worden gebracht om de opkomst van het communisme te stoppen. Ook waren sommige intellectuelen bang dat een verenigd Europa te onafhankelijk zou worden van Amerika en een neutrale positie in de Koude Oorlog kon innemen indien een sterk Atlantisch samenwerkingsverband zou ontbreken. Van Heumen: ‘Tegelijkertijd bestond de angst dat door een te sterke nadruk op Atlantische samenwerking Europa passief en afwachtend zou worden, omdat er dan al een sterk samenwerkingsverband zou bestaan. Al sinds eind jaren veertig werd regelmatig gesteld dat Europa zonder druk van de Verenigde Staten of externe geopolitieke druk geen stappen zou zetten richting eenwording.’
Voor de radicale federale ideeën van de Verenigde Staten van Europa en de Atlantische Unie bleken de neuzen steeds maar niet dezelfde kant op te staan. Ze werden in de jaren 50 vervangen door voorzichtiger stappen op een beperkter niveau. De NAVO, opgericht in 1949, was vooral een militair veiligheidspact en ging minder ver dan het Atlantische Unie-concept, dat ook economische en politieke samenwerking omvatte. De Europese Unie, die voortkwam uit eerdere Europese samenwerkingsverbanden en die officieel in 1992 werd opgericht, verschilt aanzienlijk van het oorspronkelijke idee van een radicale federale eenheid zoals de Verenigde Staten van Europa.
Hedendaagse onzekerheden
Toch is het vraagstuk van Atlantische en Europese integratie nog steeds heel actueel, aldus Van Heumen. ‘Het gevoel dat onze democratie en veiligheid onder druk staat en beschermd moet worden, wordt breed gedeeld.’ Problemen zoals opkomende economische grootmachten, klimaatverandering en wereldwijde spanningen, zorgen ervoor dat ‘oude’ ideeën weer uit de kast worden gehaald en afgestoft. Van Heumen: ‘Zoals het idee van een samenwerkingsverband van Westerse democratieën, tegenwoordig vaak aangeduid als een League of Democracies. Of een samenwerking tussen Engelssprekende landen in de zogenaamde Anglosphere. Bij de League is de basis voor samenwerking een democratisch stelsel, bij de Anglosphere de gezamenlijke oorsprong.’
Nu Trump opnieuw in de race is voor het Amerikaanse presidentschap, zal Europa ook weer kritisch moeten kijken naar zijn afhankelijkheid van de NAVO. Van Heumen: ‘Trump betwist het belang van de NAVO en de Amerikaanse rol in het handhaven van veiligheid in Europa. De oorlog in Oekraïne heeft hem allerminst op andere gedachten gebracht, terwijl het belang van de NAVO voor Europa alleen maar groter is geworden. Trump suggereert zelfs dat hij de stekker uit de NAVO wil trekken, als Europa niet meer gaat bijdragen. Dus nu zie je binnen Europa oproepen voor een onafhankelijkere Europese Unie met een sterkere militaire samenwerking en een gedeeld buitenlandbeleid. Maar net als in de jaren 40 en 50 is de eensgezindheid binnen Europa ver te zoeken. Sommige landen – zoals Nederland – zijn meer Atlantisch ingestoken en houden liever vast aan de NAVO. Bovendien is de toekomst van de Europese Unie onzeker vanwege de sterke opkomst van anti-EU partijen in een groot deel van Europa.’
Wat de basis voor samenwerkingen moet zijn en hoe die uitgevoerd moeten gaan worden, blijft de vraag, aldus Van Heumen. ‘Maar samenwerken is onontbeerlijk. Dat heeft alles te maken met de hedendaagse geopolitieke onzekerheden. Ook onze veiligheid staat op het spel.’