AI en het einde van auteursrecht | Lezing en gesprek met jurist Roma Leuyerink en cultuurwetenschapper Vincent Meelberg

Na een korte inleiding opent gespreksleider Pam Tönissen de avond met een peiling in de zaal rondom de stelling: wanneer we AI gebruiken is het eindproduct niet helemaal van ons. Een kleine meerderheid was het hiermee eens. Cultuurwetenschapper Vincent Meelberg en jurist Roma Leuyerink reflecteerden vanuit hun eigen vakgebieden op auteurschap, auteursrecht, intentionaliteit en toekomstperspectieven met AI. 

Intentionaliteit en de illusie van artistieke vrijheid

Creativiteit en kunstenaarschap is lang iets unieks geweest en is niet weggelegd voor iedereen. Tegenwoordig lijkt iedereen iets te kunnen ‘maken’  met behulp van generatieve AI. Cultuurwetenschapper Vincent Meelberg begon zijn lezing met de vraag naar kunst, in de brede zin van het woord: niet alleen ‘hoge’ kunst, maar allerlei vormen van cultuuruitingen. Wanneer een mens iets maakt zeggen we dat er intentionaliteit in het spel is. Een roman, schilderij, muziekstuk; er is een bewuste gerichtheid en intentie om iets te maken. Als er geen intentie is, wat blijft er dan over van het auteurschap en van de verantwoordelijkheid voor wat gemaakt is? “De vraag is hoe belangrijk is het om te weten wie het gemaakt heeft en waarom”, aldus Meelberg. 

Na de vraag naar intentionaliteit, een begrip van fenomenoloog Edmund Husserl, nam Meelberg het publiek mee in verschillende antwoorden van bekende denkers. In The intentional fallacy (1946) betogen William Wimsatt en Monroe Beardsley dat het een misvatting is om te zoeken naar intenties van het kunstwerk. Toch is dit iets waar we naar zoeken wanneer we bijvoorbeeld naar muziek luisteren. Meelberg liet ons luisteren naar een nummer, volledig gegenereerd door AI. Hoewel het overtuigend klinkt, ontbreekt de intentionaliteit: de output is meer van hetzelfde, er is geen boodschap te interpreteren van de artiest en het voegt niks nieuws toe, toch? Of schrijven we de intentie toe aan de mens die de prompt heeft ingevoerd? Meelberg merkte op dat dit lijkt op het gedachte-experiment van John Searle’s Chinese kamer: AI volgt regels maar heeft geen idee wat de inhoud of betekenis is. Er kan dus gesproken worden van een illusie van artistieke vrijheid, er is namelijk heel weinig controle over de output met het prompt. 

Uitdagingen voor het auteursrecht

De lezing van Roma Leuyerink belichtte een rechtswetenschappelijk perspectief op auteurschap in tijden van Gen-AI. Auteursrecht valt onder het intellectueel eigendomsrecht, dat bescherming biedt voor prestaties en namen: een merk- of handelsnaam, de vormgeving van een gebruiksvoorwerp of bijvoorbeeld de melodie van een nummer. Leuyerink legde uit dat het auteursrecht een exclusief recht is van de maker van een werk. Auteurschap mag volgens Leuyerink alleen toekomen aan de natuurlijk persoon die het werk daadwerkelijk gemaakt heeft. Een werk moet het resultaat zijn van menselijke arbeid en creatieve keuzes. De auteursrechthebbende krijgt vervolgens de bevoegdheid om het werk te kopiëren, bewerken en openbaar te maken. Ieder ander heeft daarvoor toestemming nodig, tenzij de wet bepaalt dat er een uitzondering geldt. Wie dus een sterk gelijkende variatie op het verhaal van Harry Potter wil uitbrengen, moet daarvoor toestemming vragen aan J.K. Rowling. 

Sinds de komst van generatieve AI staat het auteursrecht voor uitdagingen. Voor het trainen van haar AI-modellen hebben AI-bedrijven enorme hoeveelheden data gebruikt. Deze is onder meer verzameld door middel van webscraping. Leuyerink omschreef webscraping als het “met een visnet over het web schrapen om allerlei teksten, afbeeldingen, video’s en audiobestanden van het internet te verzamelen”. Grotendeels auteursrechtelijk beschermde werken dus, die in het trainingsproces worden gekopieerd en bewerkt. En dat mag in beginsel niet zonder toestemming van de rechthebbenden. De belangen van de AI-ontwikkelaars bij een snelle lancering van hun AI-modellen waren echter zo groot, dat de bedrijven liever achteraf schadevergoedingen betalen dan dat ze aan de voorkant toestemming vragen voor het gebruik van de beschermde content.

Hoe zit het met auteurschap over iets dat je met AI gemaakt hebt door een prompt in te vullen? Dat hierover verschillend kan worden geoordeeld, illustreerde Leuyerink door twee voorbeelden te geven: in de VS oordeelde de United States Copyright Office dat door AI-gegeneerde afbeeldingen voor een stripboek geen bescherming verkregen, omdat er geen sprake was van een menselijke creatie. Dit ondanks dat met vele prompts de afbeelding was getweakt tot het gewenste eindresultaat. Daarentegen werd in China een AI-afbeelding van een meisje wel auteursrechtelijk beschermd nadat de rechter oordeelde dat de afbeelding een direct gevolg was van de intellectuele input en esthetische keuzes van de AI-gebruiker; deze gebruiker had vele gedetailleerde prompts ingevoerd. Deze uitspraak deed in Amerika en Europa de wenkbrauwen fronsen, omdat in die procedure ook was aangetoond dat met dezelfde prompts tig andere afbeeldingen gemaakt konden worden. De vraag naar wat een werk een menselijke creatie maakt, lijkt hier dus nog niet opgelost.

Slop als standaard

In het nagesprek met beide sprekers was er ruimte voor kritische reflectie op de stortvloed aan zogenoemde AI-slop, de grote hoeveelheid AI-gegenereerde content die online te vinden is. Ondanks alle verschillen tussen de cultuurwetenschappelijke, filosofische en juridisch-ethische perspectieven, was er ook consensus: het kwaad is al geschied wat betreft het op grote schaal schenden van het auteursrecht. We leven nu eenmaal in een wereld waarin mens en machine steeds hechter met elkaar vervlochten raken. Dit biedt uitdagingen voor zowel het auteursrecht als voor de creatieve sector. De vraag is hoe we ons hiertoe willen verhouden in een wereld waarin slop de standaard dreigt te worden.

Aankondiging

Van wie zijn ideeën? Sinds de opkomst van AI is het niet langer vanzelfsprekend dat een tekst, liedje of kunstwerk altijd door een mens is gemaakt. Maar van wie is een AI-gegenereerd stukje cultuur? Is het zonder toestemming gebruiken van data om AI-modellen te trainen een vorm van diefstal? Of is ons idee van eigenaarschap gewoon achterhaald? Kom luisteren naar jurist Roma Leuyerink en cultuurwetenschapper Vincent Meelberg en leer meer over wat AI doet met het auteursrecht, creativiteit en originaliteit.

Diefstal

Mensen gebruiken AI elke dag, vaak zonder te beseffen dat deze modellen zijn getraind door ze onvoorstelbare hoeveelheden data te voeden. Data die ooit geproduceerd werd door mensen en bijna altijd zonder hun toestemming werd gebruikt. Zodra je iets op het internet deelt, is het niet meer van jou. Je hieraan onttrekken is lastig, zonder je af te keren van de digitale wereld. Kan het recht een wereld waarin data een betaalmiddel is geworden nog wel bijbenen? Welke effecten heeft de AI-revolutie op het auteursrecht? Kunnen kunstenaars, muzikanten en schrijvers nog wel verdienen aan hun kunst? En hoe zit het met ons recht om over onze eigen ideeën te beschikken? 

Creativiteit

De scheidslijn tussen kunst, tekst en muziek die door AI of door een mens is gemaakt, wordt steeds vager. De meeste mensen kunnen AI-gegenereerd materiaal nu al niet meer herkennen. Wat doet dat met de manier waarop we denken over creativiteit? Is het erg dat we niet altijd meer weten of er een menselijke maker achter een liedje of kunstwerk zit, zolang we er maar van genieten? En kun je eigenlijk wel eigenaar zijn van een idee, liedje of kunstwerk? 

Jurist Roma Leuyerin en cultuurwetenschapper Vincent Meelberg gaan in gesprek over AI, auteursrecht en creativiteit. Kom luisteren, denk mee en stel je vragen!

De voertaal is Nederlands. 

Over de sprekers

Roma Leuyerink is docent en promovenda Burgerlijk Recht en Intellectueel Eigendomsrecht aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek bevindt zich op het snijvlak van het auteursrecht en het contractenrecht. Zij is momenteel bezig met de afronding van haar proefschrift over de versterking van de positie van de maker tegenover de exploitant van zijn werken. 

Vincent Meelberg is universitair docent Moderne Talen en Culturen aan de Radboud Universiteit. Hij onderzoekt de relatie tussen muziek, geluid, lichamelijkheid, creativiteit en technologie. Daarnaast is hij een specialist op het gebied van muzikale narrativiteit.

Dit is een programma van Radboud Reflects en de Faculteit der Rechtsgeleerdheid.