Geert Corstens: De rechtsstaat - beschermd en bedreigd | Rechtenstudenten in gesprek met voormalig president van de Hoge Raad en eredoctor Geert Corstens

Is de levenslange gevangenisstraf aan inflatie onderhevig? Hoe moeten we omgaan met de digitalisering en het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) in de rechtspraak? En wat hebben recht en liefde met elkaar te maken? Tijdens dit programma van  Radboud Reflects, dat georganiseerd werd in samenwerking met de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Radboud Universiteit en de Juridische Faculteitsvereniging, kwamen deze thema’s en meer ter sprake. Rechtenstudenten gingen in gesprek met Geert Corstens, die tussen 2008 en 2014 president was van de Hoge Raad. 

Corstens was eerder hoogleraar Straf- en procesrecht aan de Radboud Universiteit en ontving op 17 oktober 2023, tijdens de viering van de honderdste verjaardag van de universiteit, een eredoctoraat. Onder leiding van programmamaker Liesbeth Jansen stelden zes rechtenstudenten vragen aan Corstens. 

Levenslang

Student Hidde Tiegelaar wilde het met Corstens hebben over de levenslange gevangenisstraf. 59 mensen zitten op dit moment een levenslange gevangenisstraf uit, terwijl dat er in 1990 slechts zeven waren. En dat terwijl het aantal ernstige geweldsdelicten sinds de eeuwwisseling is gehalveerd. Komt dit door een roep om hardere straffen vanuit de samenleving? Corstens was het eens met de inschatting dat er tegenwoordig veel meer langdurige gevangenisstraffen worden opgelegd. “Maar de rechter is geen directe vertolker van gevoelens in de samenleving”, stelde de voormalig hoogleraar. “Je moet als rechter afstand houden van emoties in de samenleving en durven zeggen: ook al willen jullie allemaal dat hij wordt vrijgesproken, wij veroordelen hem toch. Of andersom.”

AI in de rechtspraak 

Vervolgens kaartte student Murad Baker de digitalisering van de rechtspraak aan. Sommige juridische processen worden geautomatiseerd en tegelijkertijd is er druk op de rechtspraak. Hoe kunnen we de balans behouden tussen het gebruik van AI om de efficiëntie in de rechtspraak te verbeteren, zonder het menselijk toezicht uit de besluitvorming te halen? Door data op te slaan, kun je makkelijk zien welk oordeel een rechter in een vergelijkbaar geval velde. Als je praat over efficiëntie en rechtsgelijkheid, dan geeft dat volgens Corstens veel voordelen. “Maar je kunt nog verder gaan”, vervolgde de voormalige president van de Hoge Raad. “Stel dat je bij een ontslagzaak alle gegevens invoert in de computer, dan kun je met AI een redelijk antwoord krijgen.” Hij benadrukte daarbij wel dat er in al die zaken altijd nog een rechter achter moet zitten die vanwege de omstandigheden anders kan besluiten. 

Polarisatie en vertrouwen

Student Carlo olde Hanhof stelde in het licht van de protesten van Extinction Rebellion, de boeren en de mensen die tegen het coronabeleid waren de vraag hoe we polarisatie minder op de voorgrond kunnen laten treden en dichter bij elkaar kunnen komen. Corstens: “Een belangrijke deugd van de rechter is gematigdheid. Je moet de tegenstellingen niet proberen te vergroten, maar te verkleinen.” Corstens wenst dat gematigdheid ook in de politiek meer op de voorgrond treedt. “Dat je elkaar niet affakkelt, maar tot overeenstemming komt.” 

In het verlengde daarvan begon student Coen Willemse over het gebrek aan vertrouwen in bestuurders naar aanleiding van onder meer het toeslagenschandaal. Ook de bestuursrechter oordeelde in sommige zaken hard en bood daarvoor later excuses aan. Willemse vroeg zich af wat de rechterlijke macht kan doen om het vertrouwen in de bestuurlijke overheid te herstellen? Corstens vertelde dat er in nasleep van de ‘Bulgarenfraude’ strenge fraudewetgeving tot stand kwam. De bestuursrechter heeft volgens hem toegelaten dat mensen op onevenredige manier gestraft werden voor kleine fraudes. “De rechter had in een eerder stadium moeten zeggen: we accepteren onevenredige sancties niet.” Om het vertrouwen in de bestuurlijke overheid te herstellen, hoopt hij dat rechters, overheid, parlement en regering kritischer gaan kijken naar de wetten die worden gemaakt.

Recht en liefde 

Tot slot wilde student Maria Wijngaardt weten waarom Corstens in zijn boek ‘Onze rechtsstaat: strijdbaarder en weerbaarder’ nadruk legt op recht en liefde. Corstens is ervan overtuigd dat die twee begrippen met elkaar te maken hebben. “Een aantal van de regels die door de liefde worden geleerd, worden in het recht vastgelegd.” Dat je niet mag doden, stelen of verkrachten, zijn zaken die volgens hem uiteindelijk terug te voeren zijn op liefde tussen mensen. “Als we niet lief zijn voor elkaar, kan de samenleving niet functioneren. Dat gaat om naastenliefde.”

Corstens sloot de avond af met een statement over de toekomst van de rechtsstaat. Die ligt volgens hem in handen van de studenten van nu en dat is een grote verantwoordelijkheid. Daarin vindt hij barmhartigheid een belangrijk aspect. “Je moet je realiseren dat niet iedereen met evenveel talent is geboren”, zei hij. “Dat sommigen in de fout gaan, wat jij misschien ook had gedaan als je in een ander milieu was geboren.” Dat zet volgens Corstens aan tot bescheidenheid en barmhartigheid. “Daar sta je als student wellicht nog niet altijd bij stil, zoals ik dat toen ook nog niet deed, maar ik hoop dat de rechtsstaat in de opleiding wortel schiet en we vertrouwen blijven houden. Op die manier kunnen we de rechtsstaat blijven uitdragen.”

Aankondiging

Een goede toegang tot het recht voor iedereen. Dat is waar Geert Corstens zich als president van de Hoge Raad sterk voor heeft ingezet. Is zijn missie geslaagd? En hoe kijkt hij aan tegen  actuele  strafrechtzaken en juridische misstanden? Kom luisteren hoe studenten van de rechtenfaculteit hem het hemd van het lijf vragen, en stel ook je eigen vragen.

Actuele ontwikkelingen

Geert Corstens heeft een indrukwekkende carrière. Naast president van de Hoge Raad der Nederlanden was hij officier van justitie bij de rechtbank in Arnhem, en hoogleraar Straf- en procesrecht aan de Radboud Universiteit. In al deze functies had hij een grote belangstelling voor de maatschappelijke kanten van de rechtspraak.  

Nog altijd geldt hij als een autoriteit op het gebied van het strafrecht. Op dinsdag 17 oktober 2023 ontvangt hij een eredoctoraat van de Radboud Universiteit. Hoe kijkt deze gerenommeerde jurist naar actuele ontwikkelingen binnen de Nederlandse rechtsstaat? Welke factoren beschermen haar, en wat zijn duidelijke bedreigingen?

Geert Corstens gaat in gesprek met studenten van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Radboud Universiteit. Programmamaker Liesbeth Jansen is de gespreksleider. Natuurlijk is er ook ruimte voor je eigen vragen!

Over de spreker

Geert Corstens is voormalig president van de Hoge Raad der Nederlanden en emeritus hoogleraar aan de Radboud Universiteit. Op 17 oktober ontvangt hij daar een eredoctoraat.

Studenten Amber Veldhuis, Coen Willemse, Maria Wijngaards, Carlo Olde Hanhof, Murad Baker en Hidde Tiegelaar gaan met Geert Corstens in gesprek.

Dit is een programma van Radboud Reflects en Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Radboud Universiteit en de Juridische Faculteitsvereniging.