Heeft vrede een houdbaarheidsdatum? | Lezing en gesprek met historicus Laurien Crump en politicoloog Reinout van der Veer

Het programma van deze avond maakte deel uit van een landelijke reeks programma’s van de NAVO-top in Den Haag. Laurien Crump en Reinout van der Veer gaven een lezing over de houdbaarheidsdatum van vrede. Crump is historicus aan de Radboud Universiteit en richt zich op (pan-)Europese betrekkingen tijdens en na de Koude oorlog, waarbij ze zich onder andere richt op de relatie tussen Oost- en West-Europa en de oorlog in Oekraïne. Van der Veer is ook werkzaam aan de Radboud Universiteit. Hij is politicoloog en is deskundig op het gebied van internationale betrekkingen. Na de lezingen gingen de sprekers met elkaar in gesprek onder leiding van programmamaker en gespreksleider van Radboud Reflects Pam Tönissen.

Grote verschuivingen

Laurien Crump gaf tijdens haar lezing inzicht in de geschiedenis van de huidige wereldorde. Sinds de Tweede Wereldoorlog zagen we grote verschuivingen van de politieke grootmachten in de wereld, liet ze zien. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog werd tijdens de Jaltaconferentie nagedacht over de toekomst van Europa. Churchill, Roosevelt en Stalin bespraken hoe ze Europa het beste konden opdelen. Nadat het Warschaupact in 1955 werd ondertekend, kende Europa twee machtsblokken die tegenover elkaar stonden: het Warschaupact aan de ene kant en de NAVO aan de andere kant. Dit was een overzichtelijke tweedeling. 

Tegenwoordig zien we dit echter langzaam verschuiven. Dit begon met het feit dat de grens van de NAVO zo’n duizend kilometer richting het oosten opschoof. Onder het motto ‘to keep the Russians out, the Americans in, and the Germans down’ werd een groot deel van het oosten opgenomen in de NAVO, maar werd Rusland uitgesloten. Hierdoor ontstonden spanningen, stelde Crump. Rusland had in eerste instantie namelijk zelf geen vergelijkbaar bondgenootschap. Dit zorgde ervoor dat de NAVO-uitbreiding vanuit Russisch perspectief erg dreigend was. Dit is een kwestie die al sinds de jaren ’90 speelt en waar niet alleen Poetin problemen mee heeft.  

Het verschil tussen de periode van de Koude Oorlog en nu, is dat er toen sprake was van een balans. Er was stabiliteit, doordat er een duidelijke verdeling tussen de grootmachten was. Die is er op dit moment niet. “We kunnen zeker stellen dat de wereldorde nu op z’n kop staat,” stelde Crump. Volgens haar is het van belang dat Europa zich niet enkel aan de EU en de NAVO blijft houden. Met alle verschuivende panelen en Trump aan het roer in de VS, zitten we volgens Crump in een onzekere periode die deels kan bepalen in hoeverre de vrede nog houdbaar is. 

Zes pijlers van vrede

Van der Veer stelde de vraag hoe het komt dat we al zo lang vrede hebben, en gaf zes redenen waarom Europa voor zo’n groot deel conflictvrij is geweest. Met conflictvrij bedoelde Van der Veer dat Europa tachtig jaar geen interstatelijk, grootschalig en conventioneel conflict meer heeft gehad. Dit betekent niet dat er helemaal geen conflicten waren op het Europese continent. 

Allereerst is Europa zo lang conflictvrij geweest door de veiligheidsgaranties die de Verenigde Staten ons na de Tweede Wereldoorlog hebben gegeven. De Verenigde Staten zijn van cruciaal belang geweest voor de Europese integratie. Zo beloofden de Amerikanen Europa bij te staan als de Sovjet-Unie zou aanvallen en hebben de Verenigde Staten bijgedragen aan het vertrouwen tussen Europese landen, zoals Frankrijk en Duitsland. De Verenigde Staten hebben ons dus geruststelling gegeven. Tegenwoordig zien we echter dat Amerika zich steeds meer richt op Rusland en China. Hierdoor komt de vertrouwensrelatie tussen Europa en Amerika in het geding. 

Een tweede argument is dat we tegenwoordig beschikken over kernwapens. Dit betekent dat een conflict kan escaleren tot een nucleair conflict. In zekere zin helpen de kernwapens dus bij het waarborgen van de vrede in Europa volgens Van der Veer. 

Een derde punt heeft betrekking op economische integratie en globalisering. Door het ontstaan van de Europese Unie zijn we nauw verbonden geraakt met onze buurlanden. Dit heeft economisch gezien allerlei voordelen. Hierdoor werken landen samen en is er minder aanleiding om elkaar aan te vallen. Ten vierde heeft de verspreiding van (liberale) democratie bijgedragen aan de vrede in Europa. In een liberale democratie spelen de rechtsstaat en individuele vrijheden een belangrijke rol. Dit model heeft zich verspreid richting Oost-Europa en andere landen buiten Europa.

Ten vijfde zorgen verschillende instituten ervoor dat leiders uit verschillende landen regelmatig bij elkaar komen, waardoor conflicten beslecht kunnen worden. Dankzij institutionalisering en conflictbemiddeling wordt de internationale samenwerking bevorderd. Hierdoor ontstaat wederzijds begrip. Ten zesde, besloot Van der Veer zijn opsomming, willen we in Europa nooit meer meemaken wat we tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt. Het oorlogstrauma heeft geleid tot een verandering in onze normen en waarden. 

Afschrikking en partnerschap

De twee elementen die in deze argumenten een rol spelen zijn afschrikking en partnerschap. De eerste twee argumenten hebben te maken met afschrikking, waarbij de NAVO, en met name de Verenigde Staten, een belangrijke rol spelen. De andere vier argumenten zijn meer gericht op partnerschap. 

Volgens Van der Veer zien we dat geneigd zijn om weer terug te gaan naar een situatie waarbij we vooral gaan inzetten op afschrikken. Tijdens het gesprek benadrukte hij dan ook dat we een balans moeten zien te vinden tussen het afschrikken en partnerschap. Enerzijds moet Europa zich gaan bewapenen, zodat we ons kunnen verdedigen. Anderzijds moeten we volgens hem het belang van de internationale organisaties en partnerschap tussen Europese landen niet vergeten. Tijdens het gesprek werd ook duidelijk dat we daarbij niet meer kunnen leunen op de Verenigde Staten. Ook Crump wees hierbij op het investeren in defensie. “Zeker nu Amerika zo opschuift richting Rusland.” 

Aankondiging

Hoe lang is vrede houdbaar? Nederland kent al 80 jaar vrede —langer dan ooit in onze geschiedenis. Ook voor de meeste andere NAVO-landen is oorlog een vage herinnering. Nu lijkt de vertrouwde wereldorde steeds instabieler en waarschuwen politieke leiders: bereid je mentaal voor op oorlog. Hoe lang kunnen we nog op vrede rekenen? En hoe zou een einde aan de vrede eruit kunnen zien? Kom luisteren naar historicus Laurien Crump en politicoloog Reinout van der Veer over de kwetsbaarheid van langdurige vrede. 

Veranderende wereldorde 

In Europa groeiden generaties op zonder oorlog, waardoor de noodzaak van verdediging lang niet voelbaar was. Dat lijkt nu om te zijn geslagen. NAVO-bondgenoten raken steeds dieper in conflicten verwikkeld, zowel direct als indirect. De oorlog in Oekraïne maakt duidelijk hoe kwetsbaar de grenzen van Europa zijn. Bovendien wordt Europa omringd door grootmachten met expansiedrift: de onberekenbare Verenigde Staten van Trump aan de ene kant, het imperiale Rusland van Poetin aan de andere. Hoe moeten Europa en de NAVO  zich in deze nieuwe, onzekere wereldorde handhaven? Is de NAVO sterk genoeg om deze geopolitieke storm het hoofd te bieden? 

Verdeeldheid

De NAVO en Europa hebben niet alleen te maken met dreigingen van buitenaf: ook binnen Europa heerst verdeeldheid. In verschillende lidstaten zijn regeringen aan de macht die een meer naar binnen gekeerde politiek voeren. Ook over de mate van steun aan Oekraïne is men het niet eens. Wat blijft er nog over van de idealen van democratie en solidariteit waar de NAVO uit voortkwam? Worden deze vervangen door het recht van de sterkste en opportunisme? Of zijn de huidige ontwikkelingen juist wat de NAVO nodig heeft om eindelijk op eigen benen te leren staan? 

Historicus Laurien Crump en politicoloog Reinout van der Veer gaan in gesprek over de vraag hoe de NAVO zich moet verhouden tot een wereld waarin oorlog steeds minder ver weg lijkt. Kom luisteren en stel je vragen.

​Op 24 en 25 juni vindt er een NAVO-top plaats in het World Forum in Den Haag.

Over de sprekers 

Laurien Crump is historicus aan de Radboud Universiteit en als onderzoeker verbonden aan het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Radboud Universiteit. Ze richt zich op (pan-)Europese betrekkingen tijdens en na de Koude Oorlog, met bijzondere aandacht voor de relaties tussen Oost- en West-Europa, de Europese veiligheidsarchitectuur incl. de uitbreiding van de NAVO, en de oorlog in Oekraïne.

Reinout van der Veer is politicoloog aan de Radboud Universiteit. Hij is deskundig op het gebied van internationale betrekkingen en onderzoekt het functioneren en de legitimiteit van internationale organisaties als de EU en de VN en andere internationale instellingen met een uitvoeringsmandaat.

Dit is een programma van Radboud Reflects en de Gemeente Nijmegen.