Hoe democratieën ten onder gaan | Lezing en gesprek met politicoloog Carolien van Ham en classicus André Lardinois

Stabiliteit door verankering

Lardinois opende de avond met de democratie in het oude Athene – een directe democratie die sterk verschilde van onze representatieve democratie. Cleisthenes, grondlegger van die Atheense democratie, creëerde dertig nieuwe districten en koppelde stadsregio’s aan landelijke gebieden. “Hoe kreeg hij in godsnaam zo’n drastische hervorming erdoor, als je bedenkt dat het in Nederland al moeilijk is om twee naast elkaar liggende gemeentes samen te voegen?”, grapte Lardinois.

Het antwoord daarop: verankering. Ten eerste gebruikte Cleisthenes voor deze nieuwe eenheden het bestaande begrip phylê of stam. Vervolgens gaf hij deze phylae de namen van beroemde helden uit de Atheense mythologie, zoals Ajax, Aegeus en Cecrops. En tenslotte ging hij naar Delphi om de god Apollo te vragen of dit de juiste namen waren. 

Door oude woorden, mythologische figuren en religieuze goedkeuring te gebruiken, verankerde hij een radicaal nieuwe bestuursstructuur in het vertrouwde. “Vergelijk het met vegaburgers, die het woord ‘burger’ blijven gebruiken, of sojamelk, die de associatie met melk moet oproepen”, vertelde Lardinois.

Van republiek naar keizerrijk

In Rome voltrok zich eeuwen later een andere beweging: de geleidelijke overgang van republiek naar monarchie onder Octavianus, beter bekend als keizer Augustus. Die overgang verliep niet via een staatsgreep, maar juist langs de weg van de bestaande regels. “Hij liet zich jarenlang herkiezen als consul en zorgde dat de tweede consul een nauwe bondgenoot van hem was”, legde Lardinois uit. Daarnaast nam hij de rol van pontifex maximus, ofwel opperpriester, op zich en werd “uitgeroepen tot princeps senatorum, de eerste onder de senatoren”. 

In 23 voor Christus liet hij deze façade los en accepteerde hij de titel Augustus. “Een oude republikeinse titel, waarmee zijn macht dus een soort goddelijke legitimiteit kreeg”, vertelde Lardinois. “Tegelijk bleef Augustus zeggen dat de republiek gewoon doorging.” De senaat en volksvergadering bleven ook bestaan, maar zonder macht of inspraak. Augustus regeerde voor meer dan 40 jaar. 

Kwetsbare systemen

Plato en Polybius waarschuwden al in de oudheid voor de kwetsbaarheid van democratische systemen. Plato beschreef hoe politieke systemen niet stabiel blijven, maar elkaar opvolgen in een vaste cyclus. Wat begint als een aristocratie – de regering van de besten – ontaardt door hebzucht in een oligarchie, waarin een rijke elite de macht naar zich toetrekt. Deze roept verzet op bij de bevolking, die vervolgens de macht grijpt en een democratie instelt. 

Maar ook die democratie is volgens Plato niet blijvend: iedereen mag zich verkiesbaar stellen, ongeacht geschiktheid, wat de deur openzet voor populisten die met mooie beloften aan de macht komen, maar die macht vervolgens niet meer afstaan. Zo vervalt de democratie uiteindelijk in een tirannie.

De Griekse geschiedschrijver Polybius onderscheidt zes staatsvormen die volgens hem cyclisch in elkaar overgaan. Volgens Polybius ontstaat monarchie als natuurlijke reactie op crises, maar ontaardt deze in tirannie zodra de leider zichzelf begint te verrijken. Dan komen, zo schrijft hij, “de moedigste, meest hoogstaande en onverschrokken burgers” in opstand. Hun bewind leidt tot aristocratie, die uiteindelijk verwordt tot oligarchie en dan tot democratie. 

Volgens Polybius functioneert een democratie alleen als er een gedeelde moraal is. Zonder gedeelde moraal verwordt democratie tot ochlocratie, de macht van de massa. Wanneer generaties opgroeien zonder herinnering aan eerdere tirannieën, vinden ze die gelijke rechten en die vrijheid van meningsuiting niet meer zo belangrijk. Dan ligt de weg open voor populisme en chaos – en begint de cyclus opnieuw.

Democratische erosie

Met de lezing van politicoloog Carolien van Ham maken we een sprong naar het heden. Na de Koude Oorlog nam het aantal democratieën wereldwijd sterk toe, vertelde ze. Sommigen, zoals Francis Fukuyama, spraken zelfs van “het einde van de geschiedenis”. Maar sinds 2000 is die groei gestagneerd, en rond 2021 nam het aantal autocratieën het weer over. 

Democratieën verdwijnen zelden plotseling. Veel vaker eroderen ze langzaam van binnenuit. Die erosie begint vaak legaal: leiders worden verkozen, maar gebruiken hun positie om de spelregels te veranderen. Ze beperken de persvrijheid, ondermijnen de rechtsstaat, schuiven oppositie terzijde of stellen een derde termijn voor. Van Ham noemt dat autocratisering: een sluipend proces waarin het democratisch systeem nog formeel overeind staat, maar in de praktijk steeds minder functioneert. “Augustus is daar een schoolvoorbeeld van”, verwijzend naar Lardinois’ lezing.

Oorzaken en verleidingen

Volgens Van Ham zijn er verschillende omstandigheden die democratie onder druk zetten. Ten eerste: Toenemende polarisatie – economisch, etnisch of religieus – vergroot de maatschappelijke verdeeldheid. Ten tweede: gridlock. Als instituties geen grote problemen kunnen oplossen, groeit het wantrouwen in het systeem. En tot slot spelen crises vaak een rol, zoals oorlogen en pandemieën. Tijdens een crisis wordt het aantrekkelijk om democratische processen te omzeilen met snelle noodwetgeving.

Tegelijkertijd zijn er ook remmende krachten. Nederland heeft een proportioneel kiesstelsel. “De kans dat iemand de absolute meerderheid krijgt is heel klein.” Ook onafhankelijke rechtspraak, ons parlementair stelsel en het recht op demonstratie werken remmend. Maar, zo waarschuwt Van Ham, “De Tweede Kamer moet ook daadwerkelijk zeggen: dit gaan we niet doen. Anders kan de democratie snel achteruitgaan.”

Lange tijd leefde de veronderstelling dat oude, goed functionerende democratieën – zoals die van Nederland – immuun zouden zijn voor afglijding of instorting. “Wat we nu zien is dat dat echt niet klopt,” zei Van Ham. Democratieën kunnen ook in onze tijd onder druk komen te staan, zoals zichtbaar is in landen als India, Hongarije en Polen. “Het kan dus ook in de VS,” stelde ze. En daarmee rijst de vraag: moeten we ons niet serieus afvragen of het ook in Nederland kan gebeuren?

Verdedig de tegenspraak

De centrale vraag van de avond bleef: hoe maken we onze democratie weerbaar? Volgens Van Ham is het essentieel dat burgers, ambtenaren en politici durven op te staan tegen de afbraak van democratische normen – ook als dat iets kost. “De belangrijkste vraag”, aldus Van Ham, “is hoe je zorgt dat die tegenspraak, die tegenmacht, standhoudt.” We moeten zorgen dat tegenmacht blijft bestaan, vertelde ze. “Ook als dat betekent dat je bijvoorbeeld je baan riskeert.”

Lardinois vulde aan dat democratische instituties zich beter moeten leren verankeren. Autocraten zijn vaak ijzersterk in het creëren van symboliek en loyaliteit. Democratische systemen zijn dat minder. “We moeten mensen overtuigen dat ze er zelf belang bij hebben dat dit systeem blijft bestaan.”

Democratie moet niet alleen principieel verdedigbaar zijn, maar ook praktisch functioneren. Als het geen problemen oplost, verliezen mensen het vertrouwen. En dan wordt het alternatief – hoe riskant ook – ineens aantrekkelijk. Zoals Van Ham het formuleert: “We moeten zorgen dat democratie beter werkt. Daar zijn geen makkelijke oplossingen voor. Maar als de democratie niets oplevert, dan haken mensen af.”

Aankondiging

Democratieën storten onvermijdelijk in en leiden uiteindelijk tot tirannie, waarschuwden Griekse filosofen zoals Plato en Polybius in hun tijd. En in de Romeinse tijd verzwakte keizer Augustus mét steun van het volk de democratische aspecten van de Romeinse republiek, om vervolgens zijn macht tientallen jaren te behouden. Is de democratie van nature kwetsbaar? En zien we vandaag de dag weer tekenen van zo’n verschuiving, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten? Kom luisteren naar politicoloog Carolien van Ham en classicus André Lardinois en denk verder over de vraag hoe we naar de democratie van nu moeten kijken

Roep om een sterke leider

De democratie lijkt wereldwijd steeds verder onder druk te staan. Democratie betekent vaak trage besluitvorming en het sluiten van compromissen, waardoor de behoefte aan een krachtige leider die snel verandering kan brengen kan toenemen. In de geschiedenis is dat geen uitzondering: het gebeurde bijvoorbeeld onder Augustus, die de Romeinse republiek omvormde tot keizerrijk. Hoe deed Augustus dat? Hoe kreeg hij zoveel macht? In hoeverre lijkt de overgang van de Romeinse republiek naar het keizerrijk op wat we nu zien, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten? Of is deze vergelijking te dramatisch, en wordt vooral de stem van de meerderheid nu meer gehoord? 

Democratie van de toekomst

Herhaalt de geschiedenis zich keer op keer, of is er ruimte om het democratisch systeem te verbeteren? En welke lessen uit het verleden kunnen ons helpen te begrijpen waar we nu staan? Als we de oorzaken van het afnemende vertrouwen in politieke instituties begrijpen, kunnen we dan verandering teweegbrengen? En is het mogelijk de gebreken van democratie – zoals trage besluitvorming en polarisatie – aan te pakken zonder de fundamenten zelf in gevaar te brengen? Welke krachten bieden tegenwicht tegen het afbrokkelen van de democratie? Kom luisteren naar politicoloog Carolien van Ham en classicus André Lardinois over de vraag hoe we naar de democratie van nu moeten kijken.

De voertaal is Nederlands. 

Over de sprekers

Carolien van Ham is empirisch politicoloog aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek richt zich op legitimiteit en politieke vertegenwoordiging, democratisering en autoritarisme, integriteit van verkiezingen en verkiezingsfraude, en democratie en mensenrechten.

André Lardinois is classicus aan de Radboud Universiteit. Hij is kenner van de oorzaken en processen van de ondergang van de republiek in Rome, en de democratie in Griekenland. In zijn onderzoek benadrukt hij het unieke inzicht dat de klassieke literatuur verschaft in het menselijke bestaan. Hij is de uitvoerend directeur van het NWO zwaartekrachtprogramma Anchoring Innovation, dat deze bijeenkomst mede sponsort.