Hoe moet Europa zich verdedigen? | Lezing en gesprek door politicoloog Gerry van der Kamp-Alons, jurist Henri de Waele en Europarlementariër Thijs Reuten

Buitenspel door het vetorecht?

Het Europees Parlement bemoeit zich met van alles, maar “staat in belangrijke mate buitenspel”, stelde De Waele. Botsende nationale belangen en juridische obstakels, zoals het vetorecht, staan effectieve besluitvorming in de weg. Besluiten in het Europees Parlement moeten in de meeste gevallen unaniem zijn. Daarom wordt het ook weleens beschreven als een “feestcommissie op zoek naar een feest”, aldus De Waele. Toch heeft het Europees Parlement qua financiën wel mogelijkheden en ook kunnen ze belangrijke spelers spreken en ter verantwoording roepen. Ze hebben operaties op de been gezet, zoals in de Balkan, Afghanistan en Congo, die wel degelijk verschil hebben gemaakt. “Dat zijn zelden grote operaties, maar ze maken wel echt een verschil.” 

De Waele verwees tot slot onder andere naar het concept van de ‘passerelleclausule’, waarbij wetgevingsprocedures gewijzigd kunnen worden zonder formeel amendement, zodat niet voor alle beslissingen meer unanimiteit vereist is. Maar, om die clausule in werking te laten treden, is wel weer unanimiteit vereist. “Met deze catch 22 moeten we het op dit moment doen”, sloot De Waele af. 

Een multipolaire wereld 

Europa bevindt zich in een wereld die steeds meer multipolair wordt, waarin meerdere wereldmachten invloed uitoefenen, vertelde politicoloog Van der Kamp-Alons. De belangrijkste “polen” van deze wereld zijn nu de Verenigde Staten, China en Rusland. “Wat betekent dit voor de Europese Unie?” vroeg Van der Kamp-Alons zich hardop af. 

Van der Kamp-Alons sleepte het publiek vervolgens langs onze relatie met China, Rusland en de Verenigde Staten. China is al lange tijd een economische grootmacht, maar de laatste jaren heeft het zijn militaire capaciteiten enorm vergroot, vertelde Van der Kamp-Alons. “Bovendien stelt China zich steeds duidelijker op als bondgenoot van Rusland. Tegelijkertijd blijft Rusland een militaire grootmacht en heeft de Russische agressie in Oekraïne Europa geconfronteerd met directe dreigingen. 

Afhankelijkheid van de VS

Europa, dat traditioneel op de VS vertrouwt voor bescherming, wordt nu geconfronteerd met de vraag of het deze verantwoordelijkheid zelf moet nemen, gezien de verschuivende wereldpolitiek en de afnemende bereidheid van de VS om wereldwijd veiligheid te garanderen. “De vraag is nu, wat doet Europa? Heeft Europa liggen slapen onder de veiligheidsgaranties van de NAVO?” vroeg van der Kamp-Alons.

Tot slot benoemde ze het verschil tussen “realistische dreiging” en “securitization”. Is de Europese veiligheid echt in het geding, of is dat een frame dat wordt gecreëerd? Het probleem is alleen: met veiligheid wil je alleen geen risico’s nemen. “Net als wanneer het KNMI code oranje of rood afgeeft, en het valt uiteindelijk mee.” Het weerinstituut geeft liever een keer te veel een waarschuwing af om grote gevolgen te voorkomen, dan een keer te weinig. 

De EU doet meer dan ooit tevoren

Na de lezingen volgde een discussie over Europese defensie, waarin de noodzaak voor Europa om sterker en onafhankelijker te worden op het gebied van veiligheid werd benadrukt. Ondanks de stappen die al zijn gezet, blijft Europa afhankelijk van de NAVO en andere wereldmachten. Het gebrek aan politieke wil, inefficiëntie en botsende nationale belangen belemmeren snelle besluitvorming. Maar, concludeerde De Waele, “We moeten niet steeds benadrukken wat er niet goed gaat in Europa, want eigenlijk zijn we vrij ver gevorderd. Het crisisgevoel is sterker en de EU organiseert meer dan ooit.” 

Aankondiging

De Europese democratie en haar kernwaardes staan onder druk door onrust rondom de Europese grenzen, assertiviteit van Rusland en Trumps dreigementen richting de NAVO. Hoe kunnen we de veiligheid in Europa zo organiseren dat we zowel binnen onze grenzen als bij onze buren de democratie en mensenrechten beschermen? Welke stappen zijn er al genomen voor een veiliger Europees buitenlandbeleid, en welke juridische, culturele en politieke obstakels liggen verdere samenwerking in de weg? Zijn we te afhankelijk van de VS, en moet er een gezamenlijke Europese krijgsmacht komen? Kom luisteren naar politicoloog Gerry van der Kamp-Alons, jurist Henri de Waele en Europarlementariër Thijs Reuten over hoe Europa zijn veiligheidstoekomst moet vormgeven.
 

Veiligheidssamenwerking binnen en buiten de EU

De vraag hoe Europese landen het beste de democratie kunnen waarborgen en eventuele dreigingen afslaan, staat hoog op de agenda voor de komende jaren. Dit vraagstuk is niet alleen relevant voor de EU-landen zelf, maar ook voor de relatie met EU-buurlanden zoals Oekraïne. Stabiliteit in deze landen is cruciaal voor de veiligheid en democratie binnen de EU. Wat voor impact zou een gezamenlijk Europees veiligheidsbeleid hebben op de relaties met kandidaat-lidstaten aan en nabij de oostgrenzen?

Over het militaire aspect van veiligheidsbeleid bestaat onenigheid: hoe ver moet de samenwerking tussen EU-landen reiken? Is er misschien een gezamenlijk Europees leger nodig? Voorstanders benadrukken dat Europa samen méér strijdkracht en invloed heeft op het wereldtoneel dan de afzonderlijke lidstaten. Maar wat houdt één Europees leger precies in? En biedt meer Europese samenwerking op militair vlak wel meer stabiliteit en vrede, of zorgt het voor nieuwe internationale en intercontinentale spanningen? Zijn er misschien betere strategieën om veiligheid en vrede te bewaken?

Cyberdreigingen en hybride-offensieven

Veiligsheids- en defensiebeleid reiken tegenwoordig verder dan het land, de lucht en de zee. De ruimte en cyberspace spelen een steeds grotere rol in moderne oorlogsvoering. Aanvallen kunnen bijvoorbeeld gericht zijn op vitale infrastructuur, zoals energienetwerken en communicatiesystemen, wat verstrekkende gevolgen kan hebben voor de samenleving. Zo kan sabotage van communicatienetwerken de reactie op noodsituaties belemmeren en de coördinatie van hulpverlening verstoren, met desastreuze gevolgen. Andere hybride offensieven, zoals het voeren van desinformatiecampagnes, ondermijnen de democratische kernwaarden van de EU. Cyber- en ruimteoorlog vragen dus om een geheel nieuwe aanpak. Hoe kan Europa het best omgaan met hybride dreigingen en cyberoorlogsvoering? 

Kom luisteren naar politicoloog Gerry van der Kamp-Alons, rechtswetenschapper Henri de Waele en Europarlementariër Thijs Reuten over de Europese defensie en het beschermen van de democratische kernwaarden van de EU. Ethicus Marcel Becker is de gespreksleider. 

De voertaal is Nederlands. 

Over de sprekers

Gerry van der Kamp-Alons is politicoloog en universitair hoofddocent Internationale Betrekkingen aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek gaat onder meer over hoe en wanneer de normen en beleidsframes van landen hun buitenlandbeleid bepalen. Daarnaast was ze kenniscoördinator voor de vaste commissie voor Europese Zaken van de Tweede Kamer.

Henri de Waele is rechtswetenschapper en hoogleraar Internationaal en Europees Recht aan de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek richt zich onder andere op het Europese institutionele recht en de positie van de EU in het internationale rechtsverkeer. 

Thijs Reuten is lid van het Europees Parlement namens de PvdA. Hij is gespecialiseerd in thema’s als buitenlandbeleid, mensenrechten, asiel en migratie, rechtsstaat en democratie. Vanaf het einde van de jaren '90 werkte hij als beleidsmedewerker in de Tweede Kamerfractie van de PvdA. Hij werkte van 2007 tot 2010 als politiek adviseur van Frans Timmermans, die toen staatssecretaris voor Europese Zaken was.