How to Save Democracy? | Lezing en gesprek met filosoof Lisa Herzog en politicoloog Gaard Kets

Het programma begon met de vraag van de moderator aan het publiek of zij zich zorgen maakten over de toestand van de economie, de democratie en de invloed die rijkdom kan uitoefenen op de democratie. Het publiek maakte zich niet zo druk om de economie, maar wat betreft het tweede en derde punt stak een overweldigende meerderheid de hand op. Dit vormde een perfecte opmaat voor ‘Hoe de democratie te redden’.

Economie - voor wie? 

Lisa Herzog begon met een diagnose van wat onze democratie bedreigt. Vanuit economisch perspectief is het belangrijkste probleem dat de kloof tussen democratie en economie onoverbrugbaar begint te lijken. In de afgelopen veertig jaar zijn economie en politiek steeds verder uit elkaar gegroeid. Dit heeft geleid tot toenemende ongelijkheid en ecologische druk. Op dit moment bevinden we ons op een punt waarop de economie zo'n grote invloed op de democratie kan uitoefenen dat we voor de keuze staan om onze economie te democratiseren of onze democratie volledig te verliezen. 

Als oplossing stelde Herzog dat we de economie moeten democratiseren, wat betekent dat we de economie moeten organiseren rond democratische waarden, zoals gelijke morele status en wederzijds respect. Om dit te realiseren, moeten we onszelf een aantal belangrijke vragen stellen.  Moeten onze markten productief of extractief zijn? Moeten bedrijven een collaboratieve of autoritaire structuur hebben? Moeten we streven naar groei of naar ontgroei? Herzog bracht ook het zelden besproken onderwerp van tijdpolitiek ter sprake. Hebben we tijd om ons in te zetten als democratische burgers?

Herzog wees erop dat men zou kunnen tegenwerpen dat zelfs als we onze markten productiever en onze bedrijven meer op samenwerking gericht willen maken, we iets zouden schaden dat cruciaal is voor de economie: efficiëntie. Ze antwoordde echter dat efficiëntie doorgaans Pareto-efficiëntie betekent, waarbij geen rekening wordt gehouden met een groot aantal factoren, zoals gelijkheid of vertrouwen. In plaats daarvan moeten we ons afvragen wat het belangrijkste doel voor de economie zou moeten zijn. In plaats van efficiëntie als enige logica van de economie, kunnen we ook kijken naar de logica van persoonlijke vrijheid of collectief welzijn, stelt Herzog. Ze betoogde dat we verder moeten kijken dan de dichotomie van kapitalisme en socialisme en moeten streven naar een “dieper begrip van democratie”, waarbij democratie dagelijks in praktijk wordt gebracht. 

Werknemers – burgers of onderdanen?

Het tweede deel van de lezing ging over de werkplek. Herzog vergeleek drie soorten werkplekken. De klassieke werkplek volgt een logica van hiërarchie en taakverdeling. Bij het samenwerken aan een specifieke taak wordt samenwerking aangemoedigd, maar er geldt ook een strikte commandostructuur. Deze werkplek is stabiel en veilig en biedt mogelijkheden om carrière te maken. Herzog vervolgde met de nieuwe werkplek, die flexibiliteit omarmt, maar zonder inspraak. Het paradigmatische voorbeeld is digitaal werk in de gig-economie. Er is geen zekerheid, het loon is laag en er zijn geen ontwikkelingsperspectieven. 

Ten slotte stelde Herzog een derde, alternatieve visie op de werkplek voor, gebaseerd op democratische principes. Deze zou kunnen zijn gebaseerd op vertegenwoordiging op bestuursniveau of op werknemerscoöperaties. De democratische werkplek zou de organisatie kunnen zijn waar mensen democratie uit eerste hand ervaren, waardoor ze betere burgers kunnen worden. Herzog sloot de lezing af met enkele aanwijzingen die we kunnen volgen als we het werk democratischer willen maken. We moeten de oude en nieuwe benaderingen van democratisering, zoals vakbonden of holacratie, combineren en experimenteren met verschillende vormen van zelfbestuur. 

Democratie in de praktijk

Na de lezing begon het gesprek tussen Lisa Herzog en politiek theoreticus Gaard Kets. Al snel bleek dat ze veel standpunten deelden. Ze waren het eens over het idee om een alternatieve visie voor de werkplek te ontwikkelen en onze systemen democratischer te maken. Waar ze het niet over eens waren, was de politieke strategie om de veranderingen door te voeren. Kets wees erop dat de belangrijkste sociale en politieke veranderingen plaatsvinden in tijden van crisis. Misschien moeten we experimenteren met de organisatie van de werkplek, zodat we klaar zijn voor wanneer de crisis onvermijdelijk komt. Herzog stelde dat er praktijken zijn, zoals werknemerscoöperaties, waardoor ons werk al democratischer kan worden, zonder dat we op een crisis hoeven te wachten. 

De discussie ging ook over de ongelijke machtsverhoudingen tussen de werkgever en de werknemers. Werknemers hebben vaak niet de mogelijkheid om over hun arbeidsvoorwaarden te onderhandelen, omdat ze geen alternatieve bronnen van inkomsten hebben om in hun levensonderhoud te voorzien. Misschien zou het universele basisinkomen die ongelijkheid kunnen verhelpen? Herzog was het ermee eens dat mensen een uitweg nodig hebben om markten op basis van gelijkheid te kunnen realiseren, maar ze voerde aan dat een universele baangarantie nog beter zou zijn. Voor de meeste mensen is werk meer dan alleen een bron van inkomsten. Werk kan een plek zijn waar we democratie uit eerste hand ervaren en in praktijk brengen. 

Aankondiging

Wie heeft werkelijk de macht in onze economie? Geven burgers zelf nog vorm aan de samenleving, of zijn we gedegradeerd tot passieve consumenten? Filosoof Lisa Herzog toont aan dat onze ongelijke economie een groot gevaar vormt voor de democratie. Kom luisteren naar hoe we volgens Herzog de democratie kunnen redden, door de economie te veranderen.

Lisa Herzog’s nieuwste boek, De democratische markt, werd door Thomas Piketty aangeprezen als ‘Een geweldig  boek en een must-read!’

Van powerkoppel naar ongelijkheid

Democratie en kapitalisme vormden jarenlang het powerkoppel van het Westen. Maar door de intrede van het neoliberalisme ontstond grote ongelijkheid. Nu staan Westerse samenlevingen voor een keuze, aldus Herzog: als ze hun economische systemen niet hervormen, zal de democratie verdwijnen. Want als economische macht ongelijk verdeeld is, kunnen de mensen mét geld hun macht gemakkelijk omzetten naar andere vormen van macht. Ze kunnen het publieke debat beïnvloeden en politici voor hun karretje spannen. Mensen met weinig geld spelen op den duur dan nog nauwelijks een rol in de democratie. 

De economie in toom

In een rechtvaardige democratie houdt de politiek de economische macht in toom, aldus Herzog. En niet andersom, zoals nu het geval is. Want eigenlijk zijn kapitalisme en democratie helemaal geen logische partners; in een democratie is niemand belangrijker dan een ander, terwijl kapitalisme van mensen concurrenten maakt. We hebben daarom niet alleen economische verandering nodig, stelt Herzog, maar ook een morele revolutie: een transformatie in de verhalen over hoe de economie werkt, en voor wie. 

Na haar lezing gaat Lisa Herzog in gesprek met politicoloog Gaard Kets . Filosoof Tjidde Tempels is de gespreksleider. 

Over de sprekers

Lisa Herzog is hoogleraar politieke filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze doet onderzoek naar economische rechtvaardigheid, ethiek in organisaties en democratie in het bedrijfsleven. Haar nieuwste boek, De democratische markt, werd door Thomas Piketty aangeprezen als Een geweldig  boek en een must-read!

Gaard Kets is universitair docent Politieke Theorie aan de Radboud Universiteit. Hij is geïnteresseerd in de historische en hedendaagse ontwikkeling van democratische praktijken, in het bijzonder het verbeteren van ons begrip van hoe de werkplek kan worden gedemocratiseerd. 

Tjidde Tempels is universitair docent Politieke Theorie aan de Radboud Universiteit en coördinator van het onderzoekshotspot Sustainable Democracy.