Je leven laten leiden door algoritmes? | Lezing en expositie met kunstenaar Julia Janssen en communicatiewetenschapper Gabi Schaap

Uiteindelijk verzamelde Janssen ruim 60.000 stukjes persoonlijke informatie over zichzelf. Met een robotje en pingpongballen heeft ze deze opgeschreven om een beeld te geven van de hoeveelheid data die verzameld wordt. Dit mondde uit in een volgend project, namelijk: Dear Data, how do you decide my future? Hierbij werden 4000 van die pingpongballetjes tentoongesteld, zodat mensen letterlijk door de data heen konden lopen.

Frictieloosheid

Maar waarom laten we ons leven voor een groot deel beïnvloeden door algoritmes? Dit heeft te maken met frictieloosheid. Door de algoritmes hoeven we niet meer te kiezen. Deze frictieloosheid is volgens Janssen erg prettig en niet altijd slecht. Het komt echter altijd samen met een bepaalde mate van gehoorzaamheid, want wie zijn wij om ons tegen het alwetende algoritme in te gaan? 

Desondanks moeten we bewust worden van het maken van onze keuzes. We moeten ons verhouden tot welke mate we dit willen toelaten en welke belangen daarachter zitten. Het gevolg is namelijk dat als we alleen nog volgen wat algoritmes en data ons aanraden, we te weinig verantwoordelijkheid voor onze keuzes nemen en niets meer toelaten aan het onverwachte. “Als we alleen nog maar gaan leven binnen de grenzen van het algoritme en doen waar we op worden aangestuurd, wat betekent het dan nog om mens te zijn?” sloot Janssen de lezing af. 

Inbreuk in autonomie

Ook Schaap stelde in zijn lezing dat algoritmes tot een frictieloos bestaan leiden. Volgens hem kunnen we algoritmes vergelijken met een dictator. Algoritmes zorgen namelijk voor minder onzekerheid en minder complexiteit en weten bovenal wat goed voor ons is. Daar tegenover staat echter dat we een deel van onze autonomie moeten inleveren. Dit betekent dat het algoritme voortaan kan bepalen wat wij vinden en hoe we ons leven inrichten. 

Algoritme-aversie?

Schaap vroeg zich af of we daarmee akkoord willen gaan. In eerste instantie lijkt dat niet het geval te zijn. Dit komt omdat onze autonomie gezien kan worden als een basisbehoefte. Zonder autonomie voelen mensen zich machteloos en dit kan zelfs leiden tot depressieve gevoelens. We willen dus zelf macht hebben over de beslissingen die we nemen en over hoe we ons leven leiden. Dit sluit aan bij wat algoritme-aversie genoemd wordt. Volgens Schaap betekent dit dat we onszelf zien als mensen die hun autonomie willen bewaken en die hun leven zelf willen leiden zonder hulp van algoritmes of AI.  

Deze algoritme-aversie bleek echter volgens Schaap moeilijk vol te houden. Dit heeft te maken met het feit dat technologieën, waaronder algoritmes, steeds beter ontwikkeld zullen worden. Een voorbeeld hiervan is TikTok. TikTok kan verslavend werken. Dit komt doordat de korte filmpjes zich automatisch na elkaar afspelen. Om dit probleem te ondervangen moesten mensen het volgende filmpje zelf starten. Hierdoor kregen we weer wat autonomie terug bij het gebruiken van de app. Hieruit bleek echter dat mensen die autonomie niet wilden. 

Volgens Schaap heeft dit te maken met de manier waarop ons brein geprogrammeerd is. Ons brein is er namelijk op gericht om zo efficiënt mogelijk te handelen en daarbij zo min mogelijk energie te verspillen. Met anderen woorden: ons brein is ingesteld op het vermijden van frictie. Dit leidt ertoe dat we liever voor iets makkelijks en zekers kiezen en dat is precies wat AI en algoritmes ons kunnen bieden. Het lijkt er dus op dat we onze autonomie minder belangrijk vinden en we, als er niet drastisch iets verandert, op weg zijn naar een frictieloos bestaan.

Aankondiging

Zou jij je partnerkeuze laten bepalen door een algoritme? Of de helft van je vermogen investeren omdat een algoritme dat zegt? Algoritmes zijn overal. Ze kiezen welke films we kijken, welke muziek we luisteren, en welk nieuws we lezen. Maar hoe ver laten we ze gaan? Stel dat een algoritme je adviseert naar Friesland te verhuizen voor meer geluk, of sociologie te studeren voor een betere toekomst – volg je dat advies op? Ontdek met Julia Janssen hoe we met kunst verborgen algoritmes kunnen blootleggen en leer van gedragswetenschapper Gabi Schaap waarom en wanneer mensen algoritmes vertrouwen bij belangrijke beslissingen.

Deze baan past 97% zeker bij je

We staan soms voor belangrijke keuzes in het leven: kies je voor een carrière als docent of iets anders? Hoe zeker weet je dat iemand écht bij je past? Algoritmes kunnen een handje helpen: door meer data te verwerken dan je ooit zelf zou kunnen, voorspellen ze wat bij je past. Stel je voor dat een algoritme aangeeft dat een baan voor 97% bij je past of dat iemand je perfecte match is. Dit is al lang geen toekomstmuziek meer: denk maar aan datingapps zoals Tinder.

Steeds vaker nemen algoritmes keuzes over die vroeger door mensen werden gemaakt. Hoe beïnvloedt dit onze besluitvorming? Helpen zulke algoritmes ons bij deze grote keuzes, of vervreemden ze ons juist van ons gevoel? Ontdekken we meer over onszelf, of worden we besluitelozer? En hoe verandert bijvoorbeeld ons gevoel van eigenheid, of ons vermogen om met tegenslagen om te gaan, als algoritmes de weg wijzen?

Vertrouwen in algoritmes

Algoritmes worden steeds beter, maar ze blijven vooroordelen en beperkingen hebben, zoals filterbubbels en een gebrek aan ‘out of the box’-suggesties. Deze beperkingen worden steeds bekender. Worden we daardoor terughoudender met het vertrouwen in algoritmes, of valt dat mee? En wat gebeurt er als we deze problemen oplossen? Gaan we algoritmes dan meer vertrouwen, of trekken we een grens bij het uitbesteden van keuzes aan slimme technologie? En wat betekent het vertrouwen in algoritmes voor ons vertrouwen in andere mensen?

In hoeverre zou jij een algoritme volgen in het maken van levenskeuzes? Kom luisteren naar kunstenaar Julia Janssen en gedragswetenschapper Gabi Schaap over waarom je keuzes juist wel of niet zou moeten toevertrouwen aan algoritmes.

De voertaal is Nederlands.

Over de sprekers

Julia Janssen is kunstenaar. Via performatieve en interactieve installaties wijst ze haar publiek op de onderliggende infrastructuren van data-gedreven technologieën, zoals informed consent en vooringenomenheid in AI. In haar werk onderzoekt zij thema’s als eerlijkheid, autonomie, vrijheid en democratie in een data-gedreven samenleving. Daarnaast is ze ambassadeur van de Stichting Data Bescherming Nederland in rechtszaken tegen X / Twitter en Amazon.

Gabi Schaap is gedrags- en communicatiewetenschapper aan de Radboud Universiteit. Hij onderzoekt hoe technologieën zoals kunstmatige intelligentie, algoritmes, en digitale mobiele media invloed hebben op onze autonomie en manier van informatieverwerking.