Ons brein en het kwaad | Lezing en gesprek met neurowetenschapper Inti Brazil en filosoof Marcel Becker

De avond werd geopend door programmamaker en gespreksleider Pam Tönissen, die het thema introduceerde en de sprekers voorstelde. Om de toon te zetten, begon Pam met een kleine stemming met het publiek: wie gelooft dat mensen van nature geneigd zijn naar het goede? Een ruime meerderheid van de zaal stak de hand op - een optimistisch begin van een avond over het kwaad.

Antisociaal gedrag en psychopathie

Waarom doen mensen kwaadaardige dingen? Is de oorsprong van het kwaad in ons brein te vinden? Het was aan Inti Brazil om deze vragen als eerste te verkennen. Opvallend is dat hij, als hoofdonderzoeker in de klinische psychopathie, liever spreekt over antisociaal gedrag dan over ‘het kwaadaardige’. Antisociaal gedrag is een breed concept: iemand uitschelden, voordringen of vuilnis op straat gooien zijn er voorbeelden van, maar ook zware delicten als afpersing en moord vallen eronder.

Mensen die structureel en extreem antisociaal gedrag vertonen, vertonen vaak psychopathische kenmerken: manipulatie, gebrek aan empathie, handelen puur voor eigen gewin. Beruchte namen als Jeffrey Dahmer of Ted Bundy illustreren dit. “Opvallend genoeg zien zij er vaak heel normaal uit en leiden ze ogenschijnlijk normale levens,” legt Brazil uit. “De vraag is of hun gedrag verklaard kan worden door het functioneren van het brein.” De afgelopen tien jaar is het aantal publicaties over psychopathie explosief gegroeid. Steeds vaker vinden onderzoekers afwijkingen in breinnetwerken die emoties reguleren, zoals angst en agressie. Zulke netwerken zijn evolutionair belangrijk voor overleving: vechten of vluchten moet snel en effectief.

Om dit tastbaar te maken, liet Brazil het publiek een klein experiment doen: een boos kijkend gezicht herkent vrijwel iedereen direct, maar een blik van walging roept meer twijfel op. Mensen met psychopathische trekken verwerken zulke signalen anders. MRI-scans laten zien dat hun brein minder actief reageert op angstige gezichten.

Toch benadrukt Brazil dat ook de omgeving een cruciale rol speelt. Kinderen die opgroeien in een context van huiselijk geweld ontwikkelen bijvoorbeeld een overgevoeligheid voor boze gezichten, omdat dit helpt conflicten te vermijden. Uit onderzoek blijkt zelfs dat bij ernstige gedragsstoornissen sociale en psychologische factoren vaak zwaarder wegen dan genetische kenmerken. Armoede, onveilige buurten en lage intelligentie vergroten allemaal de kans op antisociaal gedrag.

De filosofie van het kwaad

In de tweede lezing benaderde Marcel Becker het thema vanuit een filosofische invalshoek. “Ik heb een minder spannend beroep,” grapt hij. Als deskundige op het gebied van praktische filosofie en toegepaste ethiek spendeert hij veel tijd met zijn neus in de boeken van belangrijke wijsgerige denkers uit de westerse geschiedenis. Toch maakt hij meteen duidelijk dat ethiek allesbehalve saai is wanneer het gaat over de vraag naar het kwaad.

Kwaad is onmiskenbaar aanwezig in onze wereld: van huiselijk en seksueel geweld tot moord en genocide. Denk aan de recente moord op de 17-jarige Lisa uit Abcoude, die veel losmaakte in de samenleving. Hoe kunnen we zulke daden begrijpen? Becker stelt: om het kwaad te begrijpen, moeten we eerst weten wat het goede is.

Bij de Griekse filosofen gold het kwaad vaak als een tekort aan het goede. Aristoteles zag geluk als de ontplooiing van menselijke vermogens; kwaad ontstond volgens hem simpelweg uit onwetendheid. Goed zijn is dus kennis bezitten. Augustinus voegde hier een ander element aan toe: in ieder mens woedt een innerlijke chaos van verlangens en verleidingen. Soms willen we bewust het verkeerde. Dat vraagt om een externe kracht die ons richting geeft - voor Augustinus was dat God. Daarmee rijst de vraag: heeft secularisering het kwaad versterkt door een gebrek aan een externe moraliteit? Statistieken laten dit niet eenduidig zien.

Becker benadrukt vooral de blijvende waarde van filosofie: het vermogen om ethische vragen te stellen bij wetenschappelijke conclusies. Hoe verantwoordelijk zijn pubers bijvoorbeeld, als hun prefrontale cortex nog in ontwikkeling is? En als afwijkende hersenactiviteiten antisociaal of psychopathisch gedrag beïnvloeden, ontslaat dat ons dan van morele verantwoordelijkheid? Wetenschap kan verklaren, maar ze kan ons niet de ethische duiding geven. 

Het waarom en het waartoe

In het nagesprek tussen Brazil en Becker werden de verschillen en overeenkomsten duidelijk. Waar de psychologie het kwaad vooral ziet als meetbaar gedrag, zoekt de filosofie naar betekenis en morele verantwoording. Beide sprekers erkenden dat het brein én de omgeving invloed hebben, maar dat verantwoordelijkheid nooit eenvoudigweg kan worden afgeschoven op het brein.

De discussie raakte ook aan actuele vragen. Wat betekent het voor strafrecht en samenleving als we gedrag steeds beter kunnen voorspellen met wetenschap of algoritmes? Becker waarschuwde voor een risicovol determinisme: als alles wordt gezien als oorzaak-gevolg, komt de ruimte voor verbetering en verantwoordelijkheid in gevaar. Bovendien kan zo’n beeld zichzelf versterken: mensen gaan zich gedragen naar het verwachtingspatroon, als een selffulfilling prophecy. De uitdaging is dus om het kwaad te begrijpen én te bestrijden, met oog voor zowel het waarom als het waartoe.

Aankondiging

Verschillen de hersenen van psychopaten veel van die van de gemiddelde mens? Waarom doen mensen kwaadaardige dingen? Ieder mens is in staat om kwaadaardige dingen te doen, maar de één heeft er minder moeite mee dan de ander. Hoe werkt dat in je hersenen? En wanneer is iets eigenlijk echt kwaadaardig? Kom luisteren naar neurowetenschapper Inti Brazil en filosoof Marcel Becker en denk verder over kwaad, mededogen en verantwoordelijkheid.

Kwade hersenen?

De meeste mensen voelen empathie, schuld, schaamte en andere emoties die ons helpen om onze sociale omgeving om te gaan. Maar voor mensen op het psychopathie spectrum ligt dit net wat anders. Zij ervaren geen mededogen en schuld zoals de meeste mensen dat doen. Zitten de hersenen van psychopaten heel anders in elkaar, of zijn onze hersenen standaard in staat tot kwaadaardig gedrag? Kun je leren om empathisch te worden? Hoe stelt ons brein ons in staat om kwaadaardig te zijn, of om empathie, schuld en onverschilligheid te voelen? En als je inderdaad een psychopaat bent, maakt dat je kwaadaardig? 

Wanneer is iets kwaadaardig?

Los van de vraag hoe het kwaad in onze hersenen werkt: weten we eigenlijk wel wat dat is, het kwaad? Wanneer is iets echt kwaadaardig, en wanneer is er sprake van onwetendheid, onmacht, onbegrepen gedrag, angst of andere verzachtende omstandigheden? Wat bedoelen we als we zeggen dat iets kwaadaardig is? En als we steeds beter gaan begrijpen hoe iemands hersenen diegene tot kwaadaardigheid kunnen drijven, kunnen we mensen dan nog wel verantwoordelijk houden voor hun kwade daden? 

Neurowetenschapper Inti Brazil en filosoof Marcel Becker gaan in gesprek over ons brein en het kwaad. Kom ook en stel je vragen!

De voertaal is Nederlands.

Over de sprekers  

Inti Brazil is neurowetenschapper aan de Radboud Universiteit. Hij doet o.a. onderzoek naar psychopathie, antisociaal gedrag, leren en sociale cognitie. 

Marcel Becker is filosoof aan de Radboud Universiteit. Hij is deskundig op het gebied van praktische filosofie en toegepaste ethiek.