Podcast
Maandag 15 december 2025 | 19.30 - 22.30 uur | LUX, Nijmegen | Radboud Reflects en LUX. Bekijk de aankondiging.
Verslag
Door Paul van den Broek
De documentaire Orwell: 2+2=5 van Raoul Peck is een politiek pamflet over de relevantie van het werk van George Orwell vandaag de dag. Radboud Reflects organiseerde een film en gesprek over de documentaire met Ethicus Marcel Becker, die vooraf wat kijkwijzers meegaf. ‘De film is huiveringwekkend goed van toepassing op de situatie van vandaag.’
De boodschap van de documentaire Orwell 2 + 2 = 5 liet weinig aan de verbeelding over: Orwell’s ideeën zie je steeds vaker terug in onze samenleving, met overheden die alles in de gaten houden en controleren (‘Big Brother’) en politici die woorden gebruiken om de werkelijkheid en gedachten van inwoners te manipuleren (‘newspeak’).
Na afloop van de film plaatste ethicus Marcel Becker enkele kanttekeningen. Een kritiek van de film is dat politici verwarring schoppen over wat waar en onwaar is, stelde Becker. ‘Maar dit verwijt treft ook de film zelf. In tal van associaties legt de film verbanden tussen toen en nu, maar of alle banden terecht zijn is nog de vraag.’
Taal als geweldsmiddel
Becker zag de manier waarop politici zich de taal toe-eigenen om hun macht uit te oefenen duidelijk terug in de film. In het eind jaren ‘40 verschenen 1984 beschreef Orwell hoe machtshebbers door een combinatie van newspeak en geweld, zoals martelingen, het volk in het gareel hielden, terwijl de film laat zien dat direct geweld niet nodig zijn om de macht uit te oefenen—een gevoel van onveiligheid creëren werkt ook.
Toch blijft taal het belangrijkste middel. Uiteindelijk draait totalitarisme om het controleren van gedachten. Becker haalde de laatste zin uit 1984 aan: He loved Big Brother. ‘Dan weet je: het is echt mis. De macht was geslaagd in een totale brainwashing.’ De documentaire associeert met de aanbidding van Trump bij de bestorming van het Capitool bij zijn machtsoverdracht in januari 2021.
Ruimte voor de stilte
De film richt zijn pijlen ook op de leiders van de Amerikaanse Big Tech, met hun algoritmes, deepfakes en AI-content die sturen en manipuleren. Becker wees daarbij op de oorspronkelijke belofte van het internet: mensen verbinden en een tegenkracht organiseren. Ook van Twitter waren er hoge verwachtingen, stelde hij. ‘In potentie is die tegenkracht er nog steeds, het probleem is dat Big Tech veel te dicht aanschurkt tegen de machtspolitiek.’
Becker prees tot slot de ruimte die de documentaire inneemt voor de stilte. Die verwijst volgens hem op een mooie manier naar de omstandigheden waarin Orwell vanaf 1947 aan zijn roman heeft gewerkt. Doodziek van de tuberculose (‘Een ziekte die mensen naar de marge dwingt’), schrijvend op het afgelegen Schotse eiland Jura. In schril contrast met het schreeuwerige van het politieke geweld, met de al dan niet letterlijke pijnbanken waarmee machthebbers onder steeds meer mensen angst en verdeeldheid blijven zaaien. ‘Waarmee ze 2 + 2 almaar laten optellen tot 5’, besloot Becker.