Private and Professional: Where is the Line? | Academic Affairs met politiek filosoof Bert van den Brink en wiskundige Klaas Landsman

De activistische mijl

De eerste vraag was voor Van den Brink: Filosofen zoeken naar een waarheid die je misschien nooit zult bereiken, en zijn getraind om dingen vanuit verschillende invalshoeken te bekijken. Dat lijkt mijlenver verwijderd van activisme? Van den Brink: “Ik denk dat het mogelijk is om die twee te combineren, hoewel ik het persoonlijk altijd moeilijk heb gevonden om de activistische mijl te gaan, omdat de activistische taal zo totaal anders is dan de academische. Maar dit hangt natuurlijk af van wie je bent; soms is er heel veel reden voor academisch activisme.” Landsman reageerde door te zeggen dat hij sinds zijn tienerjaren geïnspireerd is door de filosoof Bertrand Russell, die op 95-jarige leeftijd nog steeds demonstraties tegen kernwapens leidde. “Mijn hoogtepunt als activist was toen ik tijdens een Extinction Rebellion-demonstratie een toespraak hield: ik had een academische toespraak voorbereid, maar merkte na twee zinnen dat dit niet zou werken – dus schakelde ik over op slogans. Toen ik erop terugkeek, vond ik dat het niet ‘niet bij mij paste’. Mijn hele leven is geïnspireerd door wat ik weet over wetenschap. En ik denk dat wanneer de wereld op een dwaalspoor raakt, wij als wetenschappers de plicht hebben om in actie te komen. Toch kun je geen intellectuele toespraak houden voor 20.000 mensen. Dan word je iemand anders.”

Verschillende rollen

Heeft een filosoof die gespecialiseerd is in democratie de plicht om zich te verzetten tegen democratische achteruitgang? Van den Brink: “Ja, dat heb je – maar je kunt zelf het genre kiezen: je kunt boeken of wetenschappelijke artikelen schrijven of een opiniestuk publiceren – en dat is nog steeds iets anders dan activisme. Activisme is een waardevol genre, maar voor mij niet gemakkelijk te verenigen met de academische houding.” Landsman heeft een ander perspectief, omdat hij stelt dat er voor hem een continuüm bestaat tussen de rol van academicus en activist. Academisch werk kan ook zeer invloedrijk zijn, beaamt hij, en je kunt de samenleving beïnvloeden wanneer er dingen mis dreigen te gaan. “Maar ik zou niet weten waar ik de grens tussen het ene en het andere moet trekken.”

Een grens bereikt?

De moderator kwam tussenbeide door te zeggen dat het universiteitsbestuur in een recente zaak had geconcludeerd dat de grens was bereikt. Landsman: “Ik denk dat deze collega hetzelfde standpunt zou innemen. Ik ben het niet eens met de beslissing van het universiteitsbestuur. Ze gebruiken vaak de gedragscode terwijl er in werkelijkheid een ander conflict ten grondslag ligt. Het is de vraag of de gedragscode überhaupt kan worden overtreden, maar dat is hier duidelijk niet het geval. Van den Brink: “De gedragscode gaat ook over wederzijdse verwachtingen. Een van de redenen waarom ik het moeilijk vind om activisme en academisch werk te combineren, is omdat de waarden uit de gedragscode verschillen naargelang de rol die je bekijkt. Dit leidt soms tot een fundamenteel conflict.” 

Arbeidscontract en verwachtingen

Als ik als privépersoon extreme meningen heb, wat heeft dat dan te maken met mijn werk aan de universiteit? Landsman maakt daar geen onderscheid tussen. Voor Van den Brink is vrijheid van meningsuiting uiterst belangrijk, maar het arbeidscontract en de verwachtingen van een werknemer spelen ook een rol. Er is soms een conflict tussen wat de gedragscode verwacht en wat de vrijheid van meningsuiting ons toestaat – en deze conflicten moeten worden besproken. Het is daarom praktisch onmogelijk om te zeggen: ‘dit betreft alleen mijn persoonlijke mening en heeft niets te maken met mijn functie als academicus’, aldus Van den Brink.

Wat een universiteit is en zou moeten zijn

Leijenhorst vervolgde met een vervolgvraag: ligt er niet ook een conflict ten grondslag, namelijk tussen opvattingen over wat een universiteit is of zou moeten zijn? Van den Brink: “Dat is er zeker, en dat hoort ook zo, zeker gezien de heersende opvattingen en verwachtingen in de samenleving. Maar we moeten ook werken aan ruimtes waarin moeilijke kwesties openlijk kunnen worden besproken.” Landsman: “Wat betreft de opvattingen van de eerder genoemde collega: wij vinden zijn standpunten misschien extreem, maar in een groot deel van de gedekoloniseerde wereld zijn ze volkomen mainstream.”

Vrijheid van meningsuiting

Moet een universiteitsbestuur oordelen over de inhoud van uitingen van medewerkers? En als ze dat doen, schaadt dat dan het imago van de universiteit? Landsman: “Vrijheid van meningsuiting reikt zo ver als het geen inbreuk maakt op de vrijheid van anderen. Het bestuur mag dit niet beperken, tenzij een mening niet kan worden tegengesproken – zoals het geval is wanneer een dictator zijn mening uit.”

Aankondiging

Waar ligt de grens tussen je uitspreken als privépersoon en als wetenschapper? Moeten leden van de academische gemeenschap extra voorzichtig zijn als het om politieke thema’s gaat? Kunnen je privé-uitingen en je gedrag invloed hebben op je professionaliteit als universiteitsmedewerker, of is het naïef om te denken dat je de wetenschapper kunt scheiden van de mens? Kom luisteren naar politiek filosoof Bert van den Brink en wiskundige Klaas Landsman en denk mee over de grens tussen privé en professioneel in het politieke discours. 

Privé-opinies

De wetenschappelijke gemeenschap opereert niet in een vacuüm; er is altijd een politieke context waarin onderzoek plaatsvindt. Maar in hoeverre, wanneer en hoe moet die context expliciet worden gemaakt? Maakt het uit of je activisme voortkomt uit je wetenschappelijk werk, of uit persoonlijke overtuigingen en zorgen?

Als je privéhandelingen de reputatie van de universiteit schaden, is dat dan reden voor sancties? Welke rol speelt de gedragscode hierin, en waar biedt die ruimte voor politieke uitingen? In hoeverre mag je werkgever beperken wat je als privépersoon zegt?

Verantwoordelijkheid als docent

Twijfel wordt vaak gezien als een essentieel onderdeel van een gezonde wetenschappelijke gemeenschap. Wanneer wetenschappers zich politiek uitspreken om maatschappelijke verandering te bewerkstelligen, ondermijnt dat dan het principe van twijfel en oordeelsopschorting waarop wetenschap is gebaseerd? Of zijn wetenschappers juist verplicht om hun visie te delen met het publiek vanwege hun positie, zeker als die visie politiek is?

Bovendien zijn de meeste wetenschappers ook docenten die studenten leren hun eigen mening te vormen. Belemmert een uitgesproken politieke overtuiging het vermogen om onafhankelijk denken te stimuleren? Of stelt het je juist beter in staat om studenten te leren betrokken te zijn?

De voertaal is Engels. 

Over de sprekers

Bert van den Brink is hoogleraar Politieke filosofie en ethiek aan de Radboud Universiteit en decaan van de Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Hij publiceerde over liberalisme, erkenningstheorie en democratische theorie, en was lid van beoordelingscommissies in heel Europa en redacties van wetenschappelijke tijdschriften en uitgeverijen.

Klaas Landsman is hoogleraar Wiskundige Natuurkunde aan de Radboud Universiteit. Hij doet momenteel onderzoek naar de thermodynamica van zwarte gaten en de fundamenten van de statistische mechanica. Hij is oprichter van het Radboud Center for Natural Philosophy en lid van het activistische collectief Scientists Rebellion.