Woensdag 2 september 2026 | 20.00 - 22.00 uur | Kelder van Boekhandel Roelants, Nijmegen | Radboud Reflects en Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Bekijk de aankondiging.
Verslag - De stoïcijnen zijn populairder dan ooit – ook bij de Radboud Reflects Boekenclub
Door Paul van den Broek
De boekenclub van Radboud Reflects trok begin september meer bezoekers dan ooit. Mede dankzij het besproken boek, De stoïcijnse gids voor geluk van Massimo Pigliucci. Wat maakt deze filosofie – of beter: levenslessen in geluk – zo populair? ‘Er valt in deze samenleving veel te verduren.’
Onder de 25 lezers die deze editie bijeen kwamen in de kelder van boekhandel Roelants waren velen al vertrouwd met het stoïcisme. Een van de lezers motiveerde zijn belangstelling met onenigheid op zijn werk. ‘Mijn manager legt adviezen van mij naast zich neer. Ik heb er geen invloed op. Daar kun je nachten van wakker liggen, maar dat helpt niet.’ Wat helpt wel? De levenslessen van de stoïcijnen, meer dan 2300 jaar geleden voor het eerst geformuleerd door de Atheense denker Zeno.
Hoe helpt dit denkwerk om je te verhouden tot de eigenwijze manager? Door scherp in de gaten te houden waarop je invloed kunt uitoefenen, en vooral waarop juist níet. En door je pijlen te richten op wat binnen je invloedsfeer ligt, en al het overige - hoe onaangenaam ook - te leren aanvaarden. ‘Het stoïcisme heeft me een beetje geholpen’, aldus deze lezer, die wat innerlijke rust in zijn werk heeft hervonden.
Oude leer in nieuw jasje
Het besproken boek volgt niet het oorspronkelijke denkwerk van Zeno, maar dat van Epictetus, een belangrijke denker uit het latere, Romeinse stoïcisme. Het boek van Pigliucci is een ‘hervertelling’ van het Zakboekje van Epictetus, waarin hij de door Epetictus aangescherpte levensles nog eens voor het voetlicht brengt: ‘Je hebt geen controle over wat er gebeurt, maar wel over hoe je ermee omgaat.’
Pigliucci - zelf een stoïcijn - is geen kritiekloos opvolger van zijn verre voorgangers: in dit nieuwe boek stoft hij het oude denkwerk grondig af, om het in zijn ogen beter verteerbaar te maken voor de moderne lezer. Zo dicht hij niet langer een rol toe aan een ‘God’, en ook de vrouwonvriendelijke passages in oude teksten vinden bij hem geen genade. Ook corrigeert hij het door Epictetus beleden gebrek aan empathie, een bekende kritiek op de oude stoïcijnen.
Het misverstand vindt een grond in de levensles dat je moet aanvaarden wat buiten je macht ligt, dus ook de dood van een kind of geliefde. Oude teksten roepen gemakkelijk een onverschilligheid op, als zou de emotie jegens het verlies van een naaste in dezelfde orde liggen als het afscheid nemen van een gebroken vaas. ‘De realiteit aanvaarden wil niet zeggen dat je harteloos moet zijn’, zo leest Pigliucci zijn verre voorgangers de les. ‘Onverschilligheid tegenover het verlies van naasten is niet nodig.’
Ouder versus ontspoord kind
Een van de lezers bracht een voor hem delicaat probleem naar voren, over een kind dat je als ouder zienderogen ziet ontsporen, terwijl je pogingen om aan dit leven een ruk aan het stuur te geven stranden. Hoe ontloop je als ouder je frustratie en gevoel van machteloosheid, om iemand die je zo na staat? Enkele meelezers schoten te hulp. ‘Wat dit kind doet ligt buiten de macht van de ouder. Leer loslaten. Jouw eigen geluk mag niet afhangen van wat het kind doet.’
Een andere adviseert de ouder de oefeningen die Pigliucci uiteenzet in een ander handboek, 52 oefeningen voor een evenwichtig leven. Het stoïcisme, zo benadrukt deze lezer, is veel meer oefen- dan denkwerk. Dagelijks houdt hij zelf een dagboekje bij waarin hij zijn handelingen en gevoelens tegen het licht houdt. Zijn advies aan deze ouder is om de empathie voor het kind niet te verliezen, maar wel op afstand te zetten. Dit vergt veel oefening, zegt hij. Te veel, kun je tegenwerpen, als bijvoorbeeld een ouder het noodlot van de dood van een kind treft. ‘Het is soms een onmogelijke opgave’, beaamt deze lezer. Maar dus wel: een opgave. Blijf eraan werken.
Stapje voor stapje
Waarom neemt het stoïcisme in de moderne samenleving zo’n vlucht? Deze vraag in de boekenclub stuitte meteen op een disclaimer: het werken aan een evenwichtig leven is vooral populair in de westerse samenleving, binnen een bepaalde elite. Een van de lezers noemde als verklaring de strotvloed aan prikkels en meningen die over ons worden uitgestort. ‘Daarin moet je leren om wat afstand te nemen. Het stoïcisme kan de nodige kalmte brengen.’
Een ander wees op de vele mondiale vraagstukken, zoals de klimaatcrisis, de migratie of de wereldwijde vervuiling. Op het eerste oog biedt het stoïcisme hier geen handvat, omdat dit immers zaken zijn die buiten ieders macht liggen, en waar je je beste vermogens niet aan moet verbinden. De kalme aanvaarding van deze wereldrampen neigt eerder naar passiviteit. Is dat de les van de stoïcijnen? Nee, zegt een van de lezers: op alles kun je invloed uitoefenen, zij het vaak stapje voor stapje. ‘Die stapjes kun je zetten’, zegt een ander, ‘zeker in verbinding met anderen’.
Cees Leijenhorst, de huisfilosoof van de boekenclub, hoort het gesprek aan, en geeft een kritisch weerwoord op de stoïcijnen. Voor velen zal de les zijn om oog in oog met de overstelpende problemen het innerlijk evenwicht te bewaren door juist afstand te houden tot de problemen. De lezer die stappen blijft zetten om de wereld een goed duwtje te geven, ontleent toch inspiratie uit het stoïcisme. ‘Het onderzoeken naar hoever je invloed strekt, kan een stimulans zijn voor activisme.’ Leijenhorst; ‘Goed en wel, maar het innerlijk evenwicht wordt op het spel gezet. Activisme en stoïcijnen gaan moeilijk samen.’
De volgende boekenclub van Radboud Reflects: woensdag 28 oktober, 20.00 uur, kelder van boekhandel Roelants. Het te bespreken boek: ‘De verrassende macht van vragen’ van Lani Watson, ten Have, 2026
