Dinsdag 2 september 2025 | 20.00 – 22.00 uur | Latijnse School, Nijmegen | Radboud Reflects en Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Bekijk de aankondiging.
Verslag
Door Paul van den Broek
De leesgroep van Radboud Reflects trapte dit jaar af met het boek van de jonge filosoof Dick Timmer, opgeleid in Utrecht onder de vleugels van hoogleraar Ethiek Ingrid Robeyns. Aan haar ontleent Timmer de titel van zijn werk, Sommige mensen zijn te rijk. Een intrigerende stelling, waarop de leesgroep de tanden stuk beet. Op welke morele gronden kun je van de grootverdieners hun vermogen ‘afpakken’, en boven welk bedrag zou dat moeten gelden? Wanneer heb je ‘te veel’?
De inzet van Dick Timmer is een betere verdeling van de in de wereld vergaarde rijkdommen. Veelal richt de discussie zich op de ondergrens, het garanderen van een inkomen of vermogen dat een zekere bestaanszekerheid borgt. Timmer toont zich schatplichtig aan zijn promotor Robeyns, die in 2017 het begrip ‘limitarisme’ heeft gemunt: zoals je onder een bepaald inkomen als te arm geldt, zo zou er ook een grens moeten komen waarboven je te rijk bent.
De redenering bij zo’n bovengrens is dat extreme rijkdom de democratie ondermijnt, bijna altijd geen eigen verdienste is - maar bijvoorbeeld een erfenis -, en dat het de belangen schaadt van de samenleving. Het concept kreeg bij de leesgroep de handen op elkaar, al kun je steggelen over de grens: boven welk vermogen ben je te rijk, en hoe zou je dit dan moeten begrenzen? Robeyns zelf becijferde een vermogensgrens van 1 miljoen euro voor één persoon, voor een gezin tussen de 2 en 4 miljoen euro.
Vermogen inleveren
Cees Leijenhorst, huisfilosoof van de leesgroep, zette de discussie over limitarisme op scherp. ‘Op welke gronden kun je legitimeren dat mensen een deel van hun vergaarde vermogen moeten inleveren.’ Hij wees op de denktraditie - waaruit het neoliberalisme is ontsproten – waarin bezit een principieel recht is, met een radicale variant die stelt dat elke vorm van belasting een vorm van diefstal is. Het inleveren van vermogen verdient in zijn ogen een sluitende argumentatie.
‘Als je zó rijk bent, is dat ten koste gegaan van anderen’, redeneert een van leden van de leesgroep. ‘De mensen hebben werknemers in dienst, die een bijdrage hebben geleverd aan jouw rijkdom en welvaart.’ Een ander stel: ‘Superrijkdom is niet alleen de eigen verdienste. Waarom zou je dan wel in je eentje van de winsten mogen profiteren.’ Rijkdom wordt vaak bepaald door de plek van de wieg, binnen een maatschappelijk systeem dat jouw rijkdom heeft bevorderd, zo legt deze lezer uit. ‘Je zou iets moeten terugdoen dat ten goede komt aan het systeem dat jou rijk heeft gemaakt.’
Hebzucht inperken
Verschillende lezers komen met voorstellen de extreme rijkdommen te herverdelen. ‘We moeten praktijken ontwikkelen waarin mensen niet te rijk kunnen worden. Dat het geen streven is per se voor de hoogste prijs te gaan, waarin concurrerend gedrag en hebzucht worden beteugeld.’ Een andere lezer wil de rijken aanmoedigen om een deel van hun vermogen af te staan in ruil voor zeggenschap over de besteding: ‘De supervermogende kan bijvoorbeeld kiezen voor investering in onderwijs, in zorg, in infrastructuur.’ Een andere lezer werpt tegen, wijzend op Elon Musk: ‘De superrijke heeft al zoveel macht, die wordt dan alleen maar groter.’
Kwartet van rijk en arm
De herverdeling van de taart van vermogen is slechts één aspect van streven naar meer gelijkheid. Timmer wijdt het grootste deel van zijn boek aan de tal van andere ingrediënten in de taart, die ook inzet van herverdeling mogen zijn. In dit ‘kwartet van rijk en arm’ legt Timmers naast vermogen drie andere kaarten op tafel, alle bijdragend aan het kapitaal dat je vergaart: sociaal, cultureel en persoonlijk kapitaal, lees: je netwerk, de postcode waarin je opgroeit én je kwaliteiten en je gezondheid.
Wie streeft naar herverdeling moet oog houden op het gehele kwartet, stelt Timmer, die nog een stapje verder zet. In zijn boek ruimt hij veel ruimte in voor de hiërarchieën. Dit zijn de factoren die bevorderen dat mensen tegen elkaar worden opgezet, die bepalen wie wat waard is en wie niet, wie wordt gemarginaliseerd en wie verheven. Waarom kan het ene land zoveel meer profiteren van zijn grondstoffen dan het andere land, zo wijst hij op de olie- en gasrijkdommen die Noorwegen en Nederland wél rijk maken, terwijl een land als Nigeria met gelijke rijkdommen veel minder profiteert. Moeten zulke rijkdommen uit grondstoffen niet sowieso aan de hele wereld ten goede komen, vraagt Timmer zich af.
Hoe dieper het graven naar uitingen van ongelijkheid, hoe lastiger het schetsen van een perspectief naar een gelijkere wereld. Cees Leijenhorst besluit met een bespiegeling op de diepe wortels van ongelijkheid. ‘Hoe mensen opgevoed worden, het culturele weefsel waarin je opgroeit: dat is zo subtiel, dat gaat zo diep, daar is heel moeilijk aan te ontsnappen.’ Herverdelen van vermogen? Streven naar een gelijke kansen aan de start voor elke wereldburger? ‘Mooie woorden, maar vergeet het maar.’