The Beast. Over ego, emotie en reïncarnatie | Film en gesprek met religiewetenschapper Paul van der Velde

Hoe kijkt de religiewetenschapper vanuit het Boeddhisme naar deze film? Van der Velde benadrukte dat er verschillende stromingen zijn binnen het Boeddhisme. Bij deze film moest hij direct denken aan de Yogashala-school. In deze stroming staan ‘projecties’ centraal: men gaat er vanuit dat er een voortdurende interactie bestaat tussen verschillende projecties van onze zintuigen en geest, en dat ons ‘zelf’ uit deze interactie bestaat. “Deze school zegt dat alles wat ik ervaar, alles wat ik denk, een projectie is. Misschien is het publiek in deze zaal wel een projectie van mijn denken...” In de ogen van Van der Velde roept The Beast de vraag op hoe ons begrip van tijd, als projectie op de werkelijkheid, zich voltrekt. Dit sluit prachtig aan bij het Boeddhisme. 

‘Zuivering’ van hevige emoties

Maar het Boeddhisme komt volgens Paul van der Velde op nog veel meer manieren terug in deze film, ook al wordt zij slechts eenmaal en kort expliciet benoemd. Zo zou je de scènes waarin Gabrielle in het water ligt om de ‘zuivering’ te ondergaan, vanuit het Boeddhisme kunnen opvatten als symbool voor tussenstadia tussen verschillende levens. Daarnaast staan emoties centraal in deze film: de ‘zuivering’ van Gabrielle dient om haar emoties te neutraliseren. 

Boter merkte op dat de film de vraag oproept of het uitschakelen van emoties wel wenselijk is – of we dan niet iets essentieels missen. Zij vroeg aan Van der Velde hoe hier in het Boeddhisme naar wordt gekeken. Volgens Van der Velde zijn er stromingen binnen het Boeddhisme die emoties storend vinden en het uitschakelen van hevige emoties cultiveren. Maar er zijn ook stromingen die emoties laten zijn wat ze zijn. In het Yogashala-Boeddhisme, bijvoorbeeld, worden emoties gezien als projecties, als modificaties van de ziel. Dit idee is mooi te koppelen aan een specifieke filmscène: Gabrielle legt uit dat de poppen die in de fabriek van haar echtgenoot worden gemaakt allemaal een neutrale of emotieloze gezichtsuitdrukking hebben, zodat ieder erin kan zien wat diegene wil zien. 

De symboliek van dieren

Paul van der Velde wees het publiek ook nog op de symboliek van de dieren die in de film voorbij komen. Zo interpreteert hij de wolf of hond vanuit zijn expertise als symbool voor lust of aantrekking – denk aan het voortdurend ‘achter je neus aangaan’. Het hert in de film kan staan voor angst of afstoting. De motieven liefde en angst, het aantrekken en afstoten, komen veelvuldig in de film terug. Van der Velde interpreteert deze emoties als een uiting van het onheilspellende gevoel dat er ‘iets niet klopt’, dat Gabrielle ervaart. En vanuit dit idee kan ook het ‘dier’ in de filmtitel begrepen worden: “De grote angst, de grote onzekerheid die zij voortdurend voelt, de angst dat er iets verschrikkelijks gaat gebeuren. Dat is in mijn ogen datgene waar ‘het beest’ in de titel naar verwijst,” aldus Van der Velde.

Open voor interpretatie

Na nog een uitweiding over de duif als symbool voor het fenomeen tijd, oude Bengaalse dichtregels en een uitstapje naar de Boeddhistische godenwereld, was het woord aan het publiek. Vanuit de zaal kwamen niet alleen vragen aan Van der Velde, maar ook eigen interpretaties bij verschillende filmscènes aan bod. De nieuwe opzet van het Film en Gesprek programma bood hier alle ruimte voor. Het perspectief van Paul van der Velde, vanuit zijn wetenschappelijke expertise, is slechts één manier om naar The Beast te kijken, benadrukte ook Van der Velde zelf. Kunstwerken als deze zijn altijd open voor eigen interpretatie.

Aankondiging

Angst en liefde, ego en reïncarnatie. In de veelgeprezen film The Beast komen verschillende boeddhistische thema’s aan bod. Hoofdpersoon Gabrielle besluit om een behandeling te ondergaan waarin ze haar DNA laat ‘purificeren’. Door haar vorige levens te herleven kan ze in het reine komen met gevoelens en trauma’s die over de eeuwen zijn opgebouwd en blijven sluimeren in haar onderbewustzijn. Kom en luister naar de kijkwijzer door religiewetenschapper Paul van der Velde, kijk naar de film, en leer bij het nagesprek meer over hoe het boeddhisme omgaat met emoties en ego. 

De drie levens van Gabrielle en Louis

The Beast, de nieuwe film van regisseur Bertrand Bonello, speelt zich af in een dystopische toekomst. Gabrielle ontmoet in drie verschillende levens steeds weer dezelfde man, Louis, die zich steeds weer in een ander gedaante voordoet. In elke versie van de levens die in de film aan bod komen staan twee krachtige emoties centraal: angst en liefde. De angst dat er iets ergs staat te gebeuren die beiden verlamt en de liefde en verlangens die Gabrielle en Louis in al die levens naar elkaar toe drijft.

Ego en emoties in het boeddhisme 

In The Beast staan een aantal thema’s uit het boeddhisme centraal, met speciale nadruk op reïncarnatie en emoties. Gevoelens, zowel negatieve (angst, haat, woede, ontevredenheid) als positieve (liefde, verlangen, compassie), vormen een belangrijke drijvende kracht in de film. In het boeddhisme zijn er twee essentiële emoties waaruit alle andere ervaring voortvloeien: angst  en liefde. Negatieve gevoelens als angst beklijven gemakkelijker en hebben een verstorende uitwerking op sociale relaties en je gezondheid. 

Positieve emoties daarentegen zijn, alhoewel minder pijnlijk, ook niet onproblematisch. Omdat we ze niet kunnen blijven vasthouden zorgen ze er ook voor dat we een gebrek eraan als een verlies zien. Het boeddhisme leert mensen dat ze zich niet moeten laten leiden door emoties die voortkomen uit het ego. Het loslaten van emoties betekent dan tegelijkertijd verlost zijn van je lijden. 

Het beest

De titel van de film The Beast is ontleent aan de roman ‘The Beast in the Jungle’ van Henry James. In die roman wordt een man bevangen door de angst dat hem iets naars gaat overkomen. Deze angst wordt daarmee een voorspelling die uitkomt, want het ervaren van de angst heeft als gevolg dat hij zich terugtrekt uit de wereld waardoor zijn leven op niets uitloopt. 

Voorafgaand aan de film geeft religiewetenschapper Paul van der Velde enkele kijktips mee. Na afloop van de film gaat hij in gesprek met de gespreksleider en het publiek over de rol van emoties, thema’s uit het boeddhisme en hoe deze terugkomen in de film. Kom en stel je eigen vragen!

Over de spreker

Paul van der Velde is hoogleraar Vergelijkende religiewetenschappen aan de Radboud Universiteit. Hij publiceert regelmatig over Aziatische religies en culturen. Zo schreef hij o.a. In de huid van de Boeddha (2021).