The Price of Inequality | Gesprek met schrijver en socioloog Édouard Louis, literatuurwetenschapper Maaike Koffeman, socioloog Francesco Cerchiaro en onderwijskundige Eddie Denessen

Al wekenlang was de grote zaal van het collegezalencomplex uitverkocht, in afwachting van een lezing en gesprek met Édouard Louis, nom de plume van Eddy Bellegueule (1992). In 2014 lanceerde hij zichzelf in de literatuur met zijn veelbekroonde debuut En finir avec Eddy Bellegueule, vertaald als Weg met Eddy Bellegueule. In tien jaar verschenen van zijn hand nog eens zes romans, alle geïnspireerd op zijn afkomst in een vergiftigd arbeidersmilieu, geteisterd door armoede, huiselijk geweld, racisme en homofobie. Vorig jaar lanceerde hij met zijn roman L’effondrement zijn laatste vuurpijl op dit milieu, nu gericht op zijn oudere broer die op 38-jarige leeftijd is gestorven aan overmatig alcoholgebruik. Uitgeverij De Bezige Bij tekent voor de uitgave van al zijn inmiddels zeven romans, als laatste voor de onlangs verschenen broedertwist De Ondergang. 

De komst van Louis naar Nijmegen is tevens een van hoogtepunten van de jaarlijkse literaire week van De Wintertuin. De avond vol wetenschap kreeg daarmee een gepaste opening met een ode van schrijver Milio van de Kamp, in 2023 gedebuteerd met de veelzeggende titel Misschien moet je iets lager mikken. Van de Kamp, die net als zijn grote voorbeeld Louis vanuit een armoedige thuissituatie wist op te klimmen tot het academisch milieu, ontleende de titel aan het advies van een zijn docenten, in reactie op zijn schrijversdroom. Dankzij Édouard kwam ik in aanraking met de literatuur, aldus Van de Kamp in zijn liefdevolle laudatio aan de hoofdgast. Hij gaf hem het vertrouwen te kunnen slagen als schrijver. Mensen uit zijn milieu worden al te gemakkelijk genegeerd, zo niet door Édouard, aldus memoreerde Van de Kamp een samenzijn. ‘Hij is iemand die weet wat het is om niet gezien te worden.’ 

Kansenongelijkheid

Hoogleraar Eddie Denessen ging als eerste van drie Radboud-wetenschappers in gesprek met de Franse auteur. Hij deelde met hem de mogelijkheden van onderwijs bij het overbruggen van kansenongelijkheid, ook het onderwerp van zijn oratie in 2024. 

Louis wist zich immers via het onderwijs te ontworstelen aan zijn milieu, met als hoogste trede op de ladder zijn vorming tot socioloog in het prestigieuze Ecole  normale superieure in Parijs. Is dit een toonbeeld van meritocratie, aldus de vraag, lees: is dit opklimmen een beloning voor zijn eigen inzet en talent? Is zijn onderwijs de motor geweest om te ontsnappen aan zijn achtergrond? Louis nuanceerde de rol van zijn eigen talent en intelligentie. Het lag complexer, zo schetste hij de onmogelijkheid om zijn anders-zijn en homoseksualiteit binnen zijn milieu van herkomst te kunnen ontplooien. Om te kunnen leven ‘móest ik wel aan dit milieu ontsnappen, ik had geen andere keus’. Op de vraag van Denessen wat als eerste moet veranderen wil het onderwijs een waarachtige rol spelen als maatschappelijke emancipator, hoefde Louis niet lang na te denken: ‘Verminder de invloed van de familie in de onderwijskansen.’

Structuren van geweld

Rode draad in de avond was de rem van de auteur op ieders individuele inzet, ten faveure van een veel grotere aandacht voor de onderliggende maatschappelijke structuren – met dank van Louis aan Pierre Bourdieu, een van zijn grootste inspiratiebronnen. Deze Franse socioloog, antropoloog en cultuurcriticus heeft immers de ‘sociale reproductie’ uitputtend bestudeerd: de overdracht van generatie op generatie van ook de meest ellendige omstandigheden, vaak zonder dat mensen zich hiervan bewust zijn. Precies dit inzicht motiveerde Louis tot zijn laatste roman over zijn broer. Zo intens door hem gehaat, zo legde gespreksleider Cees Leijenhorst de paradox op tafel, vanwaar toch desondanks de grote behoefte om hem te kunnen verstaan?

Jawel, bevestigde Louis: ik haatte hem, hij haatte mij, hij haatte vrouwen, hij was een racist, gewelddadig, een homofoob. Maar toch verdient hij het fileermes van deze roman, juist om de vinger op deze zere plek te kunnen leggen. Ook de gedragingen van zijn broer komen volgens hem niet uit de lucht vallen, zijn een product van het milieu. De inzet van zijn laatste boek is om dit aan het licht te brengen, ‘om zichtbaar te maken wat we liever niet zien’, én om tot een beter begrip te komen. ‘Als je de objectieve factoren die aan geweld ten grondslag liggen niet bestudeert, kun je je er ook niet tegen weren.’ 

Rauwe emoties

In het land van gelijkheid, vrijheid en broederschap is het genadeloos blootleggen van de ongelijke kansen geen sinecure, zo legde literatuurwetenschapper Maaike Koffeman op tafel. Hoe ben je erin geslaagd met deze analyse door te dringen in het gevestigde bastion van de literaire wereld? Het was inderdaad geen gemakkelijke weg, zo memoreerde Louis een reeks van afwijzingen op zijn eerste boek. Tekenend was de afwijzing van de gerenommeerde uitgever Gallimard:  ‘Zulke armoede kan in dit land toch niet bestaan? Er is geen lezer die dit zal geloven.’ 

Ook de rauwe toon die de auteur nu al zeven boeken lang bezigt, was - zacht uitgedrukt - nogal onwennig, zo negeerde Louis het gangbare sjabloon om in de literatuur juist géén al te grote emoties te verwoorden. ‘Men ziet liever niet teveel pathos, je moet juist boosheid, angst, verdriet op afstand houden.’ Precies waarvan Louis in zijn boeken afstand neemt. Hierin worden immers de emoties onverkort en onverbloemd geëtaleerd. ‘Dat kost me echt geen moeite’, reageerde hij op een vraag uit de zaal. ‘Waar ik vandaan kom, hebben ze er geen enkele moeite mee om zich emotioneel te uiten.’ Het geliefde tv-genre is daarom niet toevallig de soapserie, zo illustreerde hij zijn ‘opgroeien in een wereld vol met emoties’.

Elk verhaal telt

In de derde en laatste wetenschapsdialoog besprak socioloog Francesco Cerchiaro de waarde van de verhalen als sociologische methode. Is de stem die Louis aan zijn familieleden geeft een waarachtige weergave van het verstikkend milieu? De verhalen van deze mensen zijn niet per se dé waarheid, beaamde Louis. Maar al die verhalen samen brengen je er wel dichterbij, te meer ook omdat ze door een insider-outsider worden opgetekend. Een buitenstaander kan zich hiervan zelfs een beter beeld vormen dan de mensen zelf. ‘Het kenmerk van een vijandige samenleving is juist dat het de mensen blind maakt voor hun eigen zelf.’

Elk verhaal mag er zijn, vindt Louis. Als stapje dichterbij de waarheid, als stapje naar een gelijkwaardiger wereld. Dé wereld hoef ik er niet mee te veranderen, aldus de auteur. ‘Als er één gay naar mij toekomt en verhaalt dat hij dankzij mijn boeken uit de kast is gekomen, is er veel gewonnen.’ Bij een andere gelegenheid onthulde een vrouw dat hij haar het laatste zetje gaf om uit een gewelddadig huwelijk te stappen. Mijn literatuur is geen streven naar onsterfelijkheid, hield Louis zijn gehoor voor. ‘Het gaat om nu. Over hoe we vandaag onze levens kunnen veranderen.’

Aankondiging

Wat betekent het om op te groeien in een omgeving waarin geweld en drankmisbruik heel normaal zijn? Hoe is het voor een kind wanneer iedereen om je heen werkloos, racistisch en homofoob is? Vooral wanneer je zelf slim, gevoelig en queer bent? Het is de geschiedenis van schrijver en socioloog Édouard Louis, die zich aan zijn achtergrond wist te ontworstelen en waarmee hij op iedere pagina van zijn boeken in gevecht is. Kom luisteren naar Édouard Louis die in gesprek gaat met o.a. literatuurwetenschapper Maaike Koffeman, socioloog Francesco Cerchiaro en onderwijskundige Eddie Denessen. Stel ook je eigen vraag!

Een verstikkend milieu

Édouard Louis groeit op in een kansarm milieu in Noord-Frankrijk. Zijn jeugd is hard en gewelddadig: de bijstandsuitkering gaat op aan drank en sigaretten, zijn broer ontspoort in drugsgebruik en criminaliteit, zijn vader zit met een kapotte rug op de bank en kijkt tv. Louis is anders dan andere kinderen, en hij moet de vernederingen van zowel zijn klasgenoten als zijn ouders verdragen. Pas als hij naar de middelbare school gaat kan hij aan zijn verstikkende milieu ontsnappen. In zijn boeken rekent hij genadeloos af met zowel de omstandigheden waarin hij opgroeide als het kapitalisme en de politieke elite die de lagere klasse de rekening laat betalen van hun beleid. 

Gevolgen van armoede

Wat betekent het om op te groeien in armoede? Wat voor gevolgen heeft het als je niet jezelf kunt zijn? Welke rol speelt ons politieke en economische stelsel als het gaat om het in stand houden van kansenongelijkheid? En wat gebeurt er wanneer iemand uit een arbeidersmilieu het toch enigszins elitaire literaire veld betreedt? Onder leiding van filosoof Cees Leijenhorst gaat Édouard Louis in gesprek met literatuurwetenschapper Maaike Koffeman, socioloog Francesco Cerchiaro, onderwijskundige Eddie Denessen en het publiek. 

Extra leuk: schrijver en socioloog Milio van de Kamp, verbonden aan Wintertuin, opent de avond met een literaire laudatio voor Édouard Louis.

De voertaal is Engels 

Over de sprekers

Édouard Louis is schrijver en socioloog. Hij groeide op in een kansarm gezin in het noorden van Frankrijk. De armoede, het racisme, het alcoholisme en de afschuw van zijn homoseksualiteit waarmee Louis tijdens zijn jeugd werd geconfronteerd, zijn de voornaamste onderwerpen van zijn literaire werk. 

Maaike Koffeman is literatuurwetenschapper aan de Radboud Universiteit. Ze bestudeert de culturele relaties tussen Frankrijk en Nederland en is bijzonder geïnteresseerd in de rol van de auteur in het literaire veld en de maatschappelijke impact daarvan. 

Francesco Cerchiaro is socioloog aan de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar mixedness – de geleefde ervaringen, sociale constructies en betekenis die wordt gegeven aan gemengde identiteiten, families en relaties. 

Eddie Denessen is onderwijskundige aan de Radboud Universiteit. Zijn onderzoek richt zich op de effecten van o.a. sociaal-culturele achtergronden en waardenoriëntaties op kansenongelijkheid in het onderwijs. 

Milio van de Kamp is schrijver en socioloog aan de UvA. Opgegroeid in armoede geeft hij in zijn boek Misschien moet je iets lager mikken een unieke, persoonlijke blik op maatschappelijke ongelijkheid. Eerdere essays en artikelen over kansenongelijkheid en armoede zijn onder andere verschenen in de Volkskrant en Het Parool.