Vervolgd om wie je bent | Holocaust Memorial Day Getuigenis door Bert Woudstra en Leila Prnjavorac

Levenslessen

Van den Brandt trapte de avond af met een korte lezing over leren van ervaringen. Volgens haar worden mensen niet alleen wijs door kennis, maar juist door het leven zelf, ook wanneer dat schokkend of pijnlijk is. Ze vertelde hoe zij als onderzoeker veel heeft geleerd van de persoonlijke verhalen van Holocaustoverlevenden. Opvallend is dat veel van hen zich na de bevrijding helemaal niet bevrijd voelden. Trauma’s blijven vaak een leven lang aanwezig. Toch kiezen veel overlevenden ervoor hun verhaal te blijven vertellen, juist om anderen bewust te maken van hoe kwetsbaar vrijheid en medemenselijkheid zijn.

“Wakker worden, het is oorlog!”

Jansen ging vervolgens eerst alleen in gesprek met Woudstra en vroeg hem naar zijn jeugd vóór de oorlog. Hij groeide op in een geïntegreerd gezin met een oudere broer. Het gezin leefde comfortabel en beide ouders werkten. Het leven voelde zorgeloos. Ze gingen slechts enkele keren per jaar naar de synagoge, iets wat Woudstra als kind een tikje gênant vond omdat vriendjes dat niet deden. Woudstra omschreef zichzelf als een vrolijke jongen, actief bij de padvinderij.

Op een ochtend riep Woudstra’s vader: “wakker worden, het is oorlog!” Vliegtuigen vlogen laag over, radio’s stonden aan en mensen liepen over straat. Als achtjarige begreep hij niet wat er gebeurde en vond hij de soldaten aanvankelijk zelfs indrukwekkend. Zijn ouders overwogen meerdere keren om te vluchten naar Engeland, maar telkens leek de rust terug te keren. In 1941 sloeg het noodlot toe: zijn vader werd samen met een grote groep andere mannen opgepakt als wraak na sabotage aan een telefoonkabel door het verzet. Hij kwam niet meer terug. Officieel was hij overleden aan een hartaanval, maar Woudstra bleef daar de hele oorlog aan twijfelen.

Dertien adressen 

Na de arrestatie van zijn vader moest Woudstra onderduiken. Hij verbleef op dertien verschillende adressen. Soms voelde het warm en veilig, soms beklemmend en angstig. Eén pleeggezin gaf hem het gevoel van een tweede moeder. Toen er in het dorp over hen gepraat werd, besloot zijn pleegmoeder dat dit adres te gevaarlijk was geworden. Woudstra werd op een woensdagmiddag met een boterham en een landkaartje alleen op de fiets naar een volgend adres gestuurd. Doodeng, maar noodzakelijk. Die voortdurende onzekerheid tekende zijn jeugd.

Na de bevrijding voelde Woudstra zowel euforie als verlies. Zijn huis was leeggeroofd, zijn familie grotendeels vermoord. Vierentwintig familieleden keerden niet terug. Zijn moeder wilde vooruitkijken, er een streep onder zetten. Woudstra had wel de behoefte om over zijn ervaringen te praten, maar voelde hier weinig ruimte voor. Bij de padvinderij vond hij opnieuw een plek waar hij niet ‘de Joodse jongen’ was, maar gewoon een Twentenaar. 

Woudstra reist al decennia rond om zijn verhaal te vertellen, om mensen te laten voelen wat ontmenselijking doet.

Slecht voorgevoel

Ook Prnjavorac beschreef een onbezorgde jeugd. Ze groeide op in een groene vallei in voormalig Joegoslavië, in een welgesteld gezin. De eerste signalen van onrust verschenen op televisie, maar haar ouders stelden haar gerust. Tijdens een autorit naar Sarajevo kreeg ze echter een sterk, onverklaarbaar gevoel dat het niet goed zat. Ze keerden daardoor eerder terug naar huis. Later bleek dat Sarajevo diezelfde dag werd afgesloten. De intuïtie van de kleine Leila redde hen misschien wel het leven. 

Dagen in de kelder

Toen kwam ook voor Prnjavorac de oorlog snel dichtbij. Op een middag renden mannen de stad binnen en riepen dat iedereen moest vluchten. Haar ouders geloofden niet dat het grote Joegoslavië uit elkaar zou vallen en besloten te blijven. Ze schuilden 10 dagen lang in een kelder, met sluipschutters buiten en geweld op straat. Uiteindelijk werd hun stad bezet. Het gezin keerde kort terug naar hun geplunderde huis, maar lang duurde dit niet. Prnjavoracs vader werd bij een brug beschoten en dook daarop onder. Toen de benedenverdieping van hun huis deels werd opgeblazen en hun hond werd vergiftigd, was de keuze helder: vluchten of sterven. Ze vertrokken via Belgrado en kwamen, dankzij hulp van Servische vrienden en anderen, in Nederland terecht.

Haat vernietigt jezelf 

Prnjavorac begon haar nieuwe leven in Nederland in diverse asielzoekerscentra. Het was moeilijk om een plek te vinden in een nieuw land, maar toch lukte dit haar. Jaren later, toen ze in Den Haag woonde, zag ze ook hoe de oorlogsmisdadigers van de oorlog die zij was ontvlucht, in haar eigen stad werden berecht. Het zien van de oude, nu machteloze mannen in de rechtbank, hielp haar om zonder haat verder te leven. Prnjavorac benadrukte dat haat vooral jezelf vernietigt. Vrijheid vraagt onderhoud, waakzaamheid en de moed om je uit te spreken. “Alleen samen kunnen we voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt.”

Aankondiging

Wat doet het met je om te moeten vluchten of onderduiken, alleen om wie je bent?Bert Woudstra overleefde als Joods jongetje de Tweede wereldoorlog door onder te duiken. Veel van zijn familie werd vermoord. Leila Prnjavorac werd geboren in Joegoslavië, nu Bosnië. Toen daar in 1992 de oorlog uitbrak, vluchtten zij en haar familie naar Nederland. Vele jaren later ontmoetten ze elkaar, en delen ze gezamenlijk hun ervaringen met oorlog en vervolging. Kom luisteren en stel je vragen. 

Dertien onderduikadressen

Bert Woudstra werd in 1932 in Enschede geboren als Joods jongetje. De oorlog naderde, en de dreiging groeide, ook voor Joden in Nederland. Zijn gezin overwoog naar Engeland te vluchten, maar besloot uiteindelijk te blijven. Woudstra’s vader werd in 1941 bij een razzia opgepakt en in concentratiekamp Mauthausen vermoord. Een enorme shock voor de dan negenjarige Woudstra, die moest onderduiken. Hij zat gedurende vier jaar op maar liefst dertien verschillende onderduikadressen. Veel van zijn familie werd vermoord, alleen omdat ze Joods waren. 

Na de bevrijding probeerde het gezin Woudstra verder te gaan, al was dat niet eenvoudig.  Pas tientallen jaren later leert Woudstra te praten over wat hij meemaakte, waarna hij actief werd als gastspreker en over zijn ervaringen vertelt.

Vluchten naar een nieuw leven

Leila Prnjavorac werd in 1982 geboren in Doboj, in het voormalig Joegoslavië. Als in 1992 de oorlog uitbreekt, valt de stad in handen viel van het Servische leger. Na anderhalf jaar oorlog werd Doboj gezuiverd en sloeg het gezin Prnjavoric op de vlucht. Ze doken onder in Belgrado, waarna het hen via een andere onderduiker lukte om naar Nederland te vluchten.

Het gezin kwam in Den Haag terecht, waar ze hun leven weer opbouwden. Jaren later werden in diezelfde stad de oorlogsmisdadigers berecht en veroordeeld in het Joegoslaviëtribunaal. Rond die tijd overwon Prnjavoric kanker, veroorzaakt door de vele straling uit granaten waaraan ze in haar jeugd werd blootgesteld. Inmiddels is ze actief als vrijheidsambassadeur, gastdocent en presentator.

Bert Woudstra en Leila Prnjavorac gaan in gesprek met programmamaker Liesbeth Jansen over oorlog, vrijheid en de kracht van herdenken en herinneren. Voorafgaand aan het interview geeft Holocaustdeskundige Ria van den Brandt een korte lezing. Kom luisteren en stel je vragen.

Over de sprekers

Bert Woudstra (1932) overleefde als Joodse jongen de Holocaust en verbleef op 13 onderduikadressen. Hij is al jaren actief als gastspreker, werd door Koningin Beatrix onderscheiden als Ridder in de orde van Oranje Nassau en door de Duitse Bundespresident onderscheiden met het Bundesverdienstkreuz.

Leila Prnjavorac (1982) werd geboren in Bosnië-Herzegovina en vluchtte toen de oorlog uitbrak in 1992 naar Nederland. Ze groeide op in Den Haag, is presentator, gastdocent en vrijheidsambassadeur.

Ria van den Brandt was onderzoeker aan de Radboud Universiteit. Haar onderzoek concentreert zich op Joodse getuigenissen van de Tweede Wereldoorlog en de levenswijsheid in deze getuigenissen, in het bijzonder in relatie tot concentratiekamp Theresienstadt.