Waarom stoppen we mensen in hokjes? | Lezing en gesprek met psycholoog Gijs Bijlstra, wethouder Cilia Daemen en nachtburgemeester Celia Okoro

Waarom denken we in hokjes?

“Het idee dat je in je hoofd allerlei gedachten hebt, allerlei verwachtingen, en die verwachtingen spelen een rol bij het waarnemen van de wereld,” dat is precies wat hokjesdenken inhoudt volgens Bijlstra. Hokjesdenken gaat vaak over mensen, maar in feite is hokjesdenken niets meer dan categoriseren. Door te categoriseren hebben we meteen veel informatie ergens over. We hoeven dan niet steeds opnieuw onderzoek te doen bij het waarnemen van de dingen om ons heen. Op die manier kunnen we snel kennis vergaren. En we doen dit dus met objecten, dieren én mensen.  

Hokjesdenken is in eerste instantie heel nuttig is voor mens. Het heeft echter ook negatieve consequenties. Dit komt doordat we al vroeg bepaalde eigenschappen aan elkaar leren verbinden. Een voorbeeld hiervan is dat als je veel bouwvakkers ziet die mannen zijn, je brein het beroep bouwvakker koppelt aan mannen en typisch mannelijk gedrag. Dit werkt stereotyperingen in de hand, en hoewel die dus nuttig kunnen zijn, kloppen ze lang niet altijd en kunnen ze leiden tot discriminerende gedachten. 

Die hokjes blijven niet in ons hoofd hangen, maar beïnvloeden ook onbewust ons gedrag. Denk aan non-verbaal gedrag, zoals onze houding of hoeveel afstand we van iemand nemen. Zeker wanneer we moe zijn en ons minder kunnen concentreren, kan hokjesdenken gemakkelijk in ons gedrag doorschemeren, zelfs als dat discriminerende gedrag niet overeenkomt met de normen en waarden die we expliciet omarmen. 

Hokjesdenken is dus kennis die is opgeslagen in ons brein en wat af en toe kan doorlekken in ons eigen gedrag, onze keuzes en onze waarnemingen. Enerzijds is het categoriseren heel handig. We weten immers snel wat we kunnen verwachten. Anderzijds is het foutgevoelig en schemert dit hokjesdenken door in ons gedrag en sociale uitingen, waardoor het leidt tot discriminatie. 

Wat kunnen we doen om discriminatie te verminderen?

Een belangrijk onderdeel van het verminderen van discriminatie is bewustwording. Door bewust te worden van het hokjesdenken en discriminatie die plaatsvindt in onze maatschappij kunnen we dit gedrag corrigeren. Een voorbeeld hiervan is De week tegen discriminatie binnen de gemeente Nijmegen. “Zie mij zoals ik mijzelf zie” is het motto van deze week. Het biedt mensen de kans om verhalen te vertellen over hun eigen leven. Het zorgt ervoor dat mensen bewust worden van het feit dat discriminatie nog altijd een groot probleem is in onze maatschappij, stelde Bijlstra.

Een andere manier is om middels onze kennis over hokjesdenken te kijken naar hoe het ons kan beïnvloeden, hoe we daarom heen kunnen en hoe we ons in de mogelijkheid kunnen stellen om de eerste impuls uit te stellen en na te denken over de keuzes die we maken en of dit in lijn staat met onze hokjes. 

Hieruit volgt dat we de situatie kunnen aanpassen. We kunnen kijken naar hoe we procedures en situaties kunnen aanpassen, waardoor we onze impulsen, en daarmee het hokjesdenken, meer onder controle hebben. Met deze vorm kunnen we volgens Bijlstra een weg vinden om het gewenste resultaat te behalen. 

Hokjesdenken is dus efficiënt omdat het ons voorspelbaarheid en controle biedt. Hierdoor weten we wat er op ons afkomt. Het werkt en we kunnen of gaan het niet afleren. Maar door hier bewust van te zijn, kunnen we er wel voor zorgen dat we de negatieve consequenties kunnen beperken. Het belangrijkste hierbij is dat we procedures en organisaties aanpassen, zodat de kansen die verschillende mensen hebben, gelijker worden getrokken.  

Een andere manier om discriminatie te verminderen vinden we volgens Okoro in de nachtcultuur. Ook in de nacht is er veel sprake van discriminatie. Maar de nachtcultuur kan juist worden ingezet als een laagdrempelig middel om hokjesdenken te doorbreken. Bij feesten voelen mensen zich vaak een geheel. Het zorgt dus voor verbintenis. “Nachtcultuur kent veel uitdagingen rondom discriminatie, maar er zit ook een kracht in,” stelde Okoro.

Daemen wees daarentegen tijdens de discussie wederom op het belang van het bewust worden. “Je moet je bewust zijn van verschillen van groepen en of er groepen zijn die je harder nodig hebben dan anderen,” stelde Daemen. Zo wees ze op het feit dat de gemeente Nijmegen bezig is met het vaststellen van een antidiscriminatiebeleid. We moeten eerst kijken wat er aan de hand is, voordat we kunnen kijken naar wat er moet gebeuren. 

Bijlstra sloot zich hierbij aan. Volgens hem is het op sommige plekken goed zichtbaar dat discriminatie plaatsvindt en kunnen we maatregelen treffen die de situatie kunnen verbeteren. Een oplossing hiervoor zou het verantwoordelijk stellen van organisaties kunnen zijn. Binnen organisaties kunnen we inclusie verbeteren en discriminatie verminderen. Hoe mensen omgaan met procedures kunnen we immers veranderen. Hij concludeerde ten slotte dat we hokjesdenken niet kunnen oplossen, maar dat we er wel beter mee kunnen leren omgaan. 

Aankondiging

Wat gebeurt er in ons brein wanneer we mensen in ‘hokjes stoppen’? Hoe komt het dat we, zelfs als we het niet willen, vaak toch oordelen over anderen op basis van gender of afkomst? Is hokjesdenken ergens goed voor? Wanneer wordt het schadelijk en leidt het tot discriminatie? En wat kunnen we daaraan doen? Kom luisteren naar psycholoog Gijs Bijlstra, wethouder Cilia Daemen en nachtburgemeester Celia Okora over hoe hokjesdenken werkt en hoe we daarmee om moeten gaan.                  

Hokjes in het hoofd

Mensen indelen op basis van hun eigenschappen, we doen het allemaal. Dit wordt ‘sociale categorisatie’ of ‘hokjesdenken’ genoemd. Waarom doet we dat eigenlijk? Is het iets slechts, iets dat we moeten onderdrukken of negeren? Hokjesdenken kan namelijk snel omslaan in discriminatie. Of hebben we die hokjes juist nodig? Sterker nog, is het überhaupt mogelijk om ze uit te schakelen, of moeten we ons juist veel méér bewust worden van de manier waarop ons brein zijn werk doet?          

De hokjes die ons brein gebruikt komen niet uit de lucht vallen. Waarom gebruiken we sommige hokjes en laten we andere juist links liggen? Wat bepaalt welke labels we op anderen plakken? Hoeveel invloed heeft de omgeving waarin we ons bewegen en de mensen met wie we omgaan, op de manier waarop we anderen indelen? En wat doen stereotypen die we via de media en sociale media binnenkrijgen met de manier waarop we anderen waarnemen?  

Discriminatie bestrijden          

Als hokjesdenken ongelijke behandeling in de hand werkt, dan hebben we het over discriminatie. Wat werkt wel en niet als het gaat om het bestrijden van discriminatie, zowel op de korte als lange termijn? Wat kun je zelf het beste doen: ontkennen dat je huidskleur of seksuele geaardheid opmerkt, of het juist onder ogen zien? Hoe kunnen we wetenschappelijke bevindingen inzetten om discriminatie te bestrijden, bijvoorbeeld op de werkvloer of in het nachtleven? En hoe maak je antidiscriminatiebeleid dat écht verandering teweeg kan brengen? 

Kom luisteren naar psycholoog Gijs Bijlstra over of en hoe we kunnen stoppen met mensen in hokjes stoppen. Na de lezing sluiten wethouder inclusie Cilia Daemen en nachtburgemeester Celia Okoro aan bij het gesprek en gaan zij in op de vraag: hoe moeten we discriminatie bestrijden?

Over de sprekers  

Gijs Bijlstra is sociaal- en cultuurpsycholoog aan de Radboud Universiteit. Hij onderzoekt of stereotypen en vooroordelen invloed hebben op hoe we anderen waarnemen, vaak zonder dat we ons daar bewust van zijn. Daarbij kijkt hij onder andere naar hoe stereotypen onze herkenning van emoties of onze aandacht kunnen beïnvloeden.

Celia Okoro is nachtburgemeester van Nijmegen. Zij houdt zich onder meer bezig met discriminatie in het nachtleven.

Cilia Daemen is wethouder bij de Gemeente Nijmegen. Zij is onder andere verantwoordelijk voor het beleid over inclusie. Daarnaast richt zij zich op welzijn, gezondheid, mobiliteit, klimaatadaptatie en stadsvergroening.