Wie is Leo XIV, de nieuwe paus? | Actualiteitencollege met kerkhistoricus Jurijn Timon de Vos en theoloog Annemarieke van der Woude

Een sociale paus

Waarom heet de nieuwe paus Leo? vroeg Leijenhorst. Daar hoeven we niet naar te gissen, vertelde De Vos: Hij grijpt terug op Leo XIII, die in 1891 de encycliek Rerum Novarum schreef over de rechten van arbeiders ten tijde van de industriële revolutie. De Vos legde uit dat Leo XIV zich duidelijk in deze sociale traditie plaatst. “Zoals het toen ging over het arbeidsvraagstuk, gaat het nu over kunstmatige intelligentie,” vertelde hij. De kerk, zo suggereert deze paus, moet zich opnieuw uitspreken over maatschappelijke ontwikkelingen, ditmaal in het digitale tijdperk.

Op de vraag van Leijenhorst in hoeverre Leo XIV in de lijn van paus Franciscus staat, antwoordde De Vos dat er zeker sprake is van continuïteit, maar ook van verschil in stijl. “Hij zal geen baby’s in de hand nemen of zegenen”, grapte hij. Toch ziet hij Leo als iemand die de sociale boodschap van zijn voorganger voortzet, zij het in een meer gereserveerde vorm. Dat Leo XIV Augustijn is, vindt De Vos veelzeggend: Augustijnen leggen nadruk op innerlijke eenheid en verbinding. Bovendien benoemde Fransciscus de huidige paus tot 2023 in kardinaal. “In veel opzichten is hij een leerling van Franciscus”, aldus De Vos.

Sociale agenda

Leijenhorst vroeg of Leo XIV conservatiever zal zijn dan zijn voorganger. “Voor de gemiddelde Nederlander wel,” gaf De Vos aan. Maar, de wereldkerk bestaat voor maar 20 procent uit Europeanen, vooral West-Europeanen, legde De Vos uit. “De andere 80 procent kijkt anders naar wat ‘conservatief’ betekent.” 

De sociale agenda van Franciscus blijft wel prominent aanwezig. Juist door zijn ervaringen in Noord- en Zuid-Amerika, en zijn culturele achtergrond met wortels in Frankrijk en Italië, ziet De Vos in Leo XIV een bruggenbouwer: iemand die in staat is om verschillende werelddelen en mentaliteiten met elkaar te verbinden.

Moreel leiderschap dat aanspreekt

Wat maakt dat de verkiezing van deze paus ook zoveel losmaakt buiten katholieke kring? Leijenhorst legde die vraag voor aan Van der Woude. “Tot mijn eigen verbazing heeft het me veel gedaan,” zei ze. “Ik ben min of meer naar huis gerend om de presentatie te zien en hoorde mezelf op straat zeggen: ‘We hebben een nieuwe paus!’” Er lijkt een breed verlangen te zijn naar moreel leiderschap in een wereld die steeds meer gepolariseerd raakt, vertelde Van der Woude, in een wereld waarin we dit van politieke leiders steeds minder zien.

Volgens Van der Woude speelde paus Franciscus’ encycliek Laudato Si’ hierin ook een belangrijke rol. Die tekst, over de ecologische crisis, raakte ook aan bredere sociale thema’s. “Het ging over meer dan milieu – ook over de kloof tussen arm en rijk, en over spirituele leegte,” zei ze. De boodschap vond zelfs weerklank in protestantse kerken. Van der Woude vertelde de oproep van het Nederlands Dagblad – toch een krant uit orthodox-protestantse hoek – om voor de nieuwe paus te bidden, iets wat op zijn minst opvallend genoemd kan worden.

De Vos wees op de bijzondere positie van de paus als wereldleider zonder nationale belangen. “De katholieke kerk is met 1,4 miljard leden, honderden universiteiten en hulporganisaties de grootste zachte kracht ter wereld.” Juist in die rol schuilt invloed. Leo XIV lijkt zich daar goed bewust van. “Hij laat de indruk wekken dat hij Amerikaans is, wat kan helpen in de relatie met de VS,” zei De Vos. Waar paus Franciscus moeite had met het Engels en scherpe kritiek uitte op politici als Trump, verwacht De Vos dat Leo XIV diplomatieker zal opereren. 

Moeilijke dossiers en vernieuwingen in de kerk

Ook het gevoelige misbruikdossier kwam ter sprake. Leijenhorst vroeg hoe Leo XIV daarmee om zal gaan. De Vos wees op Franciscus’ emotionele betrokkenheid bij slachtoffers. Zo reisde hij naar Canada, luisterde naar inheemse gemeenschappen en erkende publiekelijk de verantwoordelijkheid van de kerk. “Hij erkende dat de kerk als instituut besmeurd is. Dat is historisch: eerst ging het altijd over individuen”, vertelde De Vos. Leo XIV zal het misbruikdossier niet zomaar naast zich neer kunnen leggen: “Hij zal daar ook een positie in moeten nemen, ook al is zijn stijl waarschijnlijk minder emotioneel.”

Wat mogen we van Leo XIV verwachten op het vlak van migratie? Leijenhorst wilde weten of hij Leo XIV de lijn van Franciscus zal voortzetten. “Ik verwacht continuïteit,” antwoordde De Vos. Hij verwees naar Leo’s inzet voor Venezolaanse vluchtelingen tijdens zijn tijd in Peru. De Peruanen zaten daar niet op te wachten, vertelde De Vos, maar Leo XIV zei, ‘Wij hebben dit te doen.’ Volgens De Vos past dat bij de geschiedenis van de katholieke kerk in Amerika als migrantenkerk, van Ieren en Italianen tot hedendaagse Hispanics in de VS. 

Tot slot vroeg Leijenhorst of de kerk onder Leo XIV democratischer zal worden. Franciscus begon in 2021 het zogeheten synodale proces, waarin ook leken mochten meepraten over de toekomst van de kerk. “Leo XIV heeft gezegd dat hij dat wil voortzetten, maar op zijn manier.”

Aankondiging

Wie is Leo XIV, de nieuwe paus, en welke invloed zal hij hebben? Vorige week donderdag werd de Amerikaanse Robert Prevost, enigszins verrassend, tot paus verkozen. Waarom hij? Heeft zijn verkiezing iets te maken met de Amerikaanse president Trump? Welke thema’s staan centraal in zijn pontificaat – en wat zegt zijn verkiezing over de tijdgeest binnen én buiten de kerk? Kom luisteren naar kerkhistoricus Jurijn Timon de Vos en theoloog Annemarieke van der Woude. 

Een Amerikaanse paus

Paus Leo XIV is de opvolger van Paus Franciscus. Hoe verschilt hij van zijn voorganger? Wat vindt hij belangrijk, en waarom is juist hij gekozen? Het feit dat de nieuwe paus een Amerikaan is, wordt door velen niet als toeval gezien. Zijn afkomst roept vragen op over de rol van de katholieke kerk in de context van de Amerikaanse politiek en de wereldwijde machtsverhoudingen. Hoe verhoudt hij zich tot de Amerikaanse politiek en in het bijzonder tot president Trump? Kan de nieuwe paus, die zichzelf opstelt als “bruggenbouwer”, politiek invloed uitoefenen, en zo ja, op welke manier? 

Het gezag van de paus

Welke betekenis heeft pauselijk gezag anno 2025? In een wereld waarin traditionele religieuze instituten onder druk staan en moreel leiderschap steeds vaker uit seculiere hoek moet komen, rijst de vraag: hoeveel invloed heeft de paus – binnen én buiten de kerk? Wordt hij gezien als moreel kompas in tijden van crisis – niet slechts voor katholieken maar voor iedereen?

Daarnaast rijst de vraag hoe Paus Leo XIV zal omgaan met urgente thema’s als klimaatverandering, migratie en gendergelijkheid? Zal hij bijvoorbeeld het ecologische engagement van Paus Franciscus voortzetten, of kiest hij een andere koers? Durft hij belangrijke veranderingen door te voeren binnen de katholieke kerk, of moeten we die juist niet verwachten? Filosoof Cees Leijenhorst is de gespreksleider.

Kom luisteren, stel je vragen, en denk mee over de rol van de nieuwe paus in onze tijd.

De voertaal is Nederlands. 

Over de sprekers

Jurijn Timon de Vos is kerkhistoricus en projectcoördinator voor de Laudato Si’ Alliantie Nederland. Hij deed promotieonderzoek naar de katholidke identiteit van de Radboud Universiteit. 

Annemarieke van der Woude is theoloog aan de Radboud Universiteit en predikant bij de Remonstrantse Gemeente Oosterbeek.