Een groot nadeel van deze systemen is dat er, ondanks zware isolatie, onvermijdelijk warmte de cryostaat binnendringt, waardoor het helium verdampt. Bij het MEG-systeem telt dit op tot zo'n 150 liter verdampt helium per week, een aanzienlijke financiële en ecologische belasting. In 2023 introduceerden het Donders Instituut en FNWI/HMFL een oplossing: een helium-opvangsysteem dat ongeveer 70% van het verdampte gas opvangt in een grote ballon, waarna FNWI/HMFL het opnieuw vloeibaar kan maken en hergebruiken in hun magneetlabs. Toch blijft helium een niet-hernieuwbaar bijproduct van aardgaswinning, met een onzekere beschikbaarheid op de lange termijn en toenemende geopolitieke risico's. “We hebben heel weinig controle over het aanbod,” zegt Robert Oostenveld, associate principal investigator gericht op MEG- en EEG-methoden. “Als de gasproductie daalt, daalt de heliumproductie mee, wat leidt tot hogere prijzen.” Dankzij technologische vooruitgang komt hier nu verandering in.
Een nieuw tijdperk voor MRI en MEG bij het Donders Instituut
Al tientallen jaren vertrouwden zowel de MRI- als de MEG-systemen bij het Donders Instituut op één kwetsbaar ingrediënt: vloeibaar helium. Vloeibaar helium is essentieel voor het koelen van supergeleidende onderdelen tot slechts een paar graden boven het absolute nulpunt, wat high-field MRI en op SQUID-based MEG mogelijk maakt. Hier hangt echter een stevig prijskaartje aan. De prijzen zijn intussen vertienvoudigd en liggen nu tussen de €35-€50 per liter.
MRI: De 12-Tesla grens doorbreken zonder helium
De aanstaande DYNAMIC 14T MRI-scanner, die in Nijmegen gebouwd gaat worden voor het DYNAMIC-consortium, is een grote technologische sprong voorwaarts. Traditionele MRI-magneten berustren op lage-temperatuur-supergeleiders die gekoeld moeten worden tot ~4 Kelvin met behulp van vloeibaar helium. Het nieuwe systeem maakt gebruik van hoge-temperatuur-supergeleiders, die werken bij 10-20 Kelvin en gekoeld kunnen worden zónder vloeibaar helium. “Het is een wereldprimeur,” zegt Erik van den Boogert, hoofd van de technische groep. “Het doorbreken van de 12-Tesla grens in een whole-body scanner was praktisch onmogelijk met traditionele supergeleiders.” Voor onderzoekers zal het systeem vertrouwd aanvoelen - het blijft immers een MRI - maar onder de motorkap is het een revolutie die de deur opent naar nog hogere veldsterkten in de toekomst.
MEG: Van cryogene SQUID's naar warme en flexibele OPM's
De transitie binnen MEG is nog uitgesprokener. Conventionele MEG maakt gebruik van SQUID-sensoren. Dit zijn ultrasensitieve, supergeleidende detectoren die binnenin een grote, helmvormige "thermosfles" gekoeld moeten worden tot cryogene temperaturen. Omdat de sensoren dicht bij het hoofd zitten, is warmtelekkage onvermijdelijk. Dit leidt tot continue verdamping, “zelfs 's avonds en in het weekend als we het systeem niet gebruiken,” legt Oostenveld uit. Het nieuwe OPM-MEG-systeem werkt op kamertemperatuur en gebruikt kleine, flexibele sensoren die rechtstreeks op de hoofdhuid geplaatst kunnen worden. Dit verbetert de ruimtelijke resolutie en maakt geheel nieuwe experimenten mogelijk. “We kunnen eindelijk hersenactiviteit meten tijdens beweging, sociale interactie en zelfs bij baby's,” licht Oostenveld toe. “En het systeem kan letterlijk uitgezet worden en op een plank gelegd worden.”
Een duurzame en flexibele toekomst
Samen markeren deze transities een belangrijke stap weg van heliumafhankelijke neurowetenschap. Ze verlagen de milieudruk, dringen de kosten op de lange termijn terug en openen nieuwe wetenschappelijke mogelijkheden voor de komende jaren.
Contactinformatie
- Organisatieonderdeel
- Donders Institute for Brain, Cognition and Behaviour
- Gaat over persoon
- dr. ir. R. Oostenveld (Robert) , H.J. van den Boogert (Erik)