Since the seventies, physicians have reported a curious side effect among people with Parkinson’s: a sudden surge in creativity. This phenomenon is often linked to dopamine agonists—medications used to treat motor symptoms of Parkinson’s by compensating for the brain’s loss of dopamine-producing cells. But if creativity could be more than a side effect, it could be part of the treatment as well.
Together with neurologist Bas Bloem, epidemiologist Sirwan Darweesh and artist Marjoke Plijnaer, Spee investigated how creativity interacts with Parkinson’s—both as a potential outcome and as a therapeutic tool. In a recent publication in Nature npj Parkinson’s Disease, their team surveyed nearly 800 people with Parkinson’s. Remarkably, 41% reported a noticeable change in their creativity after diagnosis—sometimes an increase, sometimes a decrease. Notably, people taking dopamine agonists were significantly more likely to report enhanced creative driveAl sinds de jaren zeventig maken artsen melding van een merkwaardige bijwerking bij mensen met Parkinson: een plotselinge toename van creativiteit. Dit fenomeen wordt vaak in verband gebracht met dopamine agonisten, medicijnen die worden gebruikt om de motorische symptomen van Parkinson te behandelen door het verlies van dopamine producerende cellen in de hersenen te compenseren. Maar als creativiteit meer zou kunnen zijn dan een bijwerking, zou het ook onderdeel van de behandeling kunnen zijn.
Samen met neuroloog Bas Bloem, epidemioloog Sirwan Darweesh en kunstenares Marjoke Plijnaer onderzocht Spee de wisselwerking tussen creativiteit en Parkinson - zowel als mogelijk gevolg als therapeutisch hulpmiddel. In een recente publicatie in Nature npj Parkinson’s Disease onderzocht hun team bijna 800 mensen met Parkinson. Opmerkelijk genoeg meldde 41% een merkbare verandering in hun creativiteit na de diagnose: soms een toename, soms een afname. Mensen die dopamine agonisten namen, hadden significant meer kans om een verhoogde creatieve drive te rapporteren.
Maar het onderzoek draaide niet alleen om “geweldige kunst”. Spee's team keek naar wat zij “alledaagse creativiteit” noemt: experimenteren in de keuken, knutselen in de schuur of nieuwe manieren bedenken om te communiceren. “Het gaat niet om artistiek talent,” legt ze uit. “Het gaat ook om cognitieve flexibiliteitsvaardigheden en het ervaren van autonomie - nieuwe mogelijkheden zien, aanpassen, betekenis vinden in nieuwe vormen.”
Creativiteitsprogramma
Voortbouwend op deze bevindingen ontwikkelde het team in samenwerking met onderzoeker Jur Koksma van de transformatieve leerwetenschap een “speeltuin voor de geest”, een programma voor creatieve betrokkenheid. Gedurende tien weken werden mensen met Parkinson uitgenodigd om verschillende creatieve uitlaatkleppen te verkennen: schilderen, muziek, modeontwerpen en meer. Terwijl traditionele therapie zich richt op motorische vaardigheden of medicatie, geeft deze aanpak de hersenen de kans om zichzelf opnieuw aan te sturen - door dopamine te stimuleren en gebieden te activeren die betrokken zijn bij aandacht, beloning en leren door middel van creatieve exploratie.
“Tijdens creatieve activiteiten komen deelnemers vaak in een staat van diepe focus - een flow,” zegt Plijnaer. "Die toestand wordt geassocieerd met een optimale balans in activiteit tussen de prefrontale cortex, die betrokken is bij planning en focus, en diepere hersengebieden zoals het striatum, dat betrokken is bij motivatie en een gevoel van beloning. Het is als een natuurlijke oppepper voor de hersenen."
En de impact gaat verder dan biologie. Deelnemers melden een toegenomen eigenwaarde, vreugde en emotionele veerkracht. Een van hen, Sibolt Hulsbergen, maakt complexe, abstracte werken die nu tentoongesteld worden in het Nijmeegse Parkinson expertisecentrum. Zijn werk is binnenkort misschien te zien in het Brein Museum, waar Spee en haar team van plan zijn om in samenwerking met het Donders Citylab neurowetenschap en kunst met elkaar te verbinden in een tentoonstelling over creativiteit, flow en zelfs de omgevingsoorzaken van neurodegeneratie.
Financiering
Deze studies werden deels gefinancierd door Mariette Blau Scholarship, Austrian Science Fund (FWF, CM 1100-B, Unlocking the Muse), PRIME project (Gatsby Foundation GAT3676) en het Nederlandse Ministerie van Economische Zaken via de Topsector Life Sciences & Health. Het Expertisecentrum Parkinson & Bewegingsstoornissen ontving een center of excellence subsidie van de Parkinson Stichting. De financiers hadden geen rol in de opzet van het onderzoek, de gegevensverwerking of de publicatiebeslissing.
Volgende stap?
Het team is bezig met het verfijnen van instrumenten om creativiteit bij mensen met Parkinson beter te meten, waaronder interviews, gedragstaken en cognitieve flexibiliteitstesten. “We willen de mechanismen begrijpen”, zegt Spee. “Maar nog belangrijker is dat we mensen hulpmiddelen willen geven om mentaal actief, nieuwsgierig en verbonden te blijven.”.
