Groep mensen tijdens een spinningles
Groep mensen tijdens een spinningles

In balans ouder worden: revalideren om weer te kunnen fietsen

Evenwicht is een uitdaging, vooral voor oudere volwassenen. Maar binnen 3 maanden weer op de fiets zitten, is geen tovenarij volgens Eric Maris. In zijn onderzoek bood hij een revalidatie fietstraining aan oudere volwassenen die worstelden met hun evenwicht.

'Life is like riding a bike' zegt men. Maar wat als de weg uitdagender wordt en je moeite hebt om in balans te blijven? Naarmate mensen ouder worden, wordt evenwicht vaak een punt van zorg. Een verslechterend evenwicht, gekoppeld aan de angst om te vallen, leidt ertoe dat oudere volwassenen minder gaan bewegen en dat heeft gevolgen voor zowel de lichamelijke gezondheid als de sociale betrokkenheid. Eric Maris heeft echter een andere manier van ouder worden gezien, omdat zijn 89-jarige moeder lichamelijk en sociaal actief blijft. Ze fietst regelmatig en is nauwelijks thuis te vinden als Maris haar probeert te bellen. “Ze inspireerde me door de manier waarop ze zichzelf in staat stelde om gracieus en gelukkig oud te worden,” zegt Eric Maris. 

Zijn onderzoek richt zich vooral op hoe onze zintuigen, met name ons gevoel voor lichaamshouding (proprioceptie), ons helpen om in balans te blijven. Hij zag een manier om zijn onderzoek te gebruiken om de impact van onderzoek in de praktijk te brengen. In 2023 ging hij daarvoor een Donders Challenge aan, waarbij hij een onderzoek startte om een revalidatietrainingsprogramma te ontwikkelen en evalueren om de balanscontrole bij oudere volwassenen tijdens het fietsen te verbeteren. Wat waren de resultaten van deze innovatieve training?

Fietsen door de tijd: balanstraining voor ouderen

In juni 2023 deed Jenny Braun twee keer per week aan spinning te midden van de drukte van het Sportcentrum van de Radboud Universiteit. Ze kwam in aanraking met het onderzoek toen ze op een uitnodiging in de plaatselijke krant stuitte om mee te doen aan een fietstraining om haar fietsvaardigheden terug te winnen. “Het begon ermee dat Eric ons coachte tijdens het spinnen, zodat we onze kracht opbouwden om te fietsen,” herinnert Braun zich. Naast haar op de spinningfietsen zaten zestien andere oudere deelnemers, tussen 66 en 88 jaar oud, die meer dan zes maanden gestopt waren met fietsen voordat ze aan de training deelnamen.

Na drie weken spinning, gingen Braun en haar medecursisten over op een unieke ervaring. “Er was een speciale fiets waar we op hingen in een soort harnas”, beschrijft ze. Deze unieke fiets, door Maris gemaakt voor het onderzoek, was een simulator die leek op een echte fiets, maar met een veiligheidsharnas dat aan het plafond hing om vallen te voorkomen. “Je bent beschermd tijdens de training,” grinnikt Braun. 

Bike simulator Eric Maris

Gedurende acht weken op de fietssimulator trainden Braun en andere deelnemers dertig minuten lang om hun fietsbalans en oriëntatie te beheersen terwijl ze hun angst om te vallen onder controle hielden. Ze probeerden in balans te blijven terwijl ze door virtuele wegomstandigheden navigeerden die echte landschappen in VR nabootsten. “Af en toe vroeg Eric me of de buurt leuk was,” vertelt Braun. “Maar ik was erg gefocust op rechtdoor fietsen; de omringende bomen voelden te echt om te raken.” 

Elke sessie op de fietssimulator verlegde Braun haar grenzen. “Ik begon langzaam, ging geleidelijk vooruit en veranderde van snelheid. Aan het einde van de training kon ik stoppen met platte voeten op de grond.” Dat komt precies overeen met het uiteindelijke doel van de training: de overgang van de simulator naar het echte fietsen. Uiteindelijk testten de senioren op hun eigen fiets de technieken die ze in de fietssimulator hadden getraind in verschillende scenario's - met licht verkeer moesten of door drukke straten. De resultaten zijn een doorslaand succes, zoals blijkt uit de vragenlijsten van voor en zes weken na de training, die grote verbeteringen in hun fietsvaardigheid laten zien.

Blijf op de fiets en blijf in balans

Een gestructureerde fietstraining van 11 weken kan de evenwichtscontrole effectief herstellen voor senioren die weer willen gaan fietsen, zo blijkt uit het onderzoek. Maris is van mening dat, hoewel het opnieuw onder de knie krijgen van de fiets verdere training kan vereisen, het inboezemen van vertrouwen dient als een cruciaal startpunt voor senioren die hun balans willen herstellen. “Door ze onder te begeleiden in een trainingsomgeving die weinig risico's met zich meebrengt, krijgen mensen weer zelfvertrouwen”, zegt hij. “Dit moedigt hen aan om grotere spieruitdagingen aan te gaan, waardoor de achteruitgang in spierkracht en balans wordt vertraagd.

De voordelen voor Jenny Braun gaan verder dan een verbeterde fietsbalans. Traplopen was voor haar een uitdaging. “Ik leunde altijd tegen de muur tijdens het traplopen,” zegt Braun. “Maar op een gegeven moment na de fietstraining begon ik ineens te lopen zonder te leunen.” Ze realiseerde zich toen dat evenwicht het onderliggende probleem was en dat besef motiveerde haar om te blijven spinnen. Dat was niet de enige reden om te blijven trainen voor Jenny. Naast de fysieke voordelen werden tijdens de trainingen ook sociale banden opgebouwd: “Het was een heel sociaal moment, waarbij je je geleidelijk openstelde voor je medecursisten en gezamenlijke ervaringen deelde.”

De positieve resultaten van de training geven Maris een uniek perspectief om de diepere mechanica van balans te onderzoeken. Maris: “Het is interessant om mechanistisch na te denken over hoe het verkrijgen van spierkracht de balanscontrole verbetert, die berust op een scherp gevoel van de relatie tussen lichaam en ruimte. Helpen versterkte spieren ons om de buitenwereld beter waar te nemen?”

Zou het omarmen van het plezier van fietsen de sleutel kunnen zijn tot een gezondere en evenwichtigere toekomst voor ons allemaal? We kunnen het ons alleen maar afvragen, terwijl we nadenken over het potentieel van fietsen voor oudere volwassenen.

Meer informatie

Meer details over dit onderzoek zijn te vinden in een preprint onderzoeksartikel dat momenteel wordt beoordeeld door vakgenoten. Geïnteresseerden kunnen ook een kijkje nemen in de wetenschappelijke basisconcepten achter fietsen op ikblijffietsen.nl, een website gebouwd door Eric Maris om kennis te delen die relevant is voor fietsen en hoe je fiets(balans)vaardigheden kunt verbeteren.

Dit artikel is geschreven door Rong Ding, promovendus aan het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek.