Zoek in de site...

Het succes van de Maasheggen

Datum bericht: 8 april 2021

noelle aartsDeze column verscheen eerder in De Levende Natuur, nummer 1, 2020.

De Maasheggen vormen het oudste cultuurlandschap van Nederland. Het betreft een klein gebied aan de Maas op de grens van Noord-Brabant en Limburg met meidoorn- en sleedoornheggen die in het voorjaar met hun weelderige bloei het landschap sieren. Dit heggenlandschap met weilandjes, drinkpoelen en oude knotbomen vormt bovendien een bron van biodiversiteit. Er is volop nestgelegenheid voor holtebroeders zoals steenuilen; bunzingen, vleermuizen, dassen, oeverzwaluwen, ijsvogels en tal van insecten gedijen hier. Ook dragen de heggen bij aan een gezonde, levende bodem.

Waar in Nederland natuur en landbouw al gauw op gespannen voet staan met elkaar, is dat in de Maasheggen niet het geval. Hier werken boeren en natuurbeschermers samen aan het onderhoud van de heggen. Eline Koelman, biologiestudente aan de Radboud Universiteit, deed er onderzoek naar. Ze vroeg zich af waardoor de Maasheggen behouden zijn gebleven en wie op dit moment betrokken zijn bij het beheer ervan.

Vroeger stonden er veel meer heggen in ons land. Hun belangrijkste functie was het binnenhouden van het vee. De meeste zijn in de loop der tijd verdwenen en vervangen door het veel goedkopere prikkeldraad, dat in de Eerste Wereldoorlog werd uitgevonden. Na de Tweede Wereldoorlog droegen schaalvergroting, toenemende intensivering van de landbouwproductie en bijbehorende ruilverkaveling er toe bij dat nagenoeg alle heggen werden gerooid.

Zo niet in het Maasheggengebied. Daar ontstond al in de jaren vijftig van de vorige eeuw een lokale beweging van mensen die zich, met oog voor het cultuurhistorisch en ecologisch belang, inzetten om de nog bestaande heggen te redden. Ook de boeren waren in die tijd gecharmeerd van de heggen. Omdat ze tegelijkertijd een struikelblok vormden voor een efficiënte bedrijfsvoering en de heggen zich zonder onderhoud dood zouden groeien, werd in de jaren tachtig een beheerplan opgesteld met subsidieregelingen voor de boeren om de heggen te behouden en te verzorgen. Zo kreeg de aloude cultuur van heggenvlechtten een nieuwe impuls, met als hoogtepunt het in 2006 gestarte jaarlijkse Nederlandse Kampioenschap heggenvlechten waar alle bewoners uit het gebied, inclusief de burgemeester, aan bijdragen. De kroon op deze inmiddels unieke traditie is de toekenning in 2018 van de UNESCO Man and Biosphere-status aan de Brabantse zijde van het gebied. Dat is een eerbetoon aan gebieden waar mens en natuur hand in hand gaan.

Op dit moment werken boeren, burgers en beleidsmakers samen aan nieuwe initiatieven en ontwikkelingen in de Maasheggen, ieder vanuit een eigen perspectief en belang. Voor natuurbeschermers geldt de ecologische waarde van de heggen. Burgers koesteren de heggen, omdat ze zich verbonden voelen met het gebied. Zij spreken er met genegenheid over en vertellen verhalen over hoe de kunst van het heggenvlechten van generatie op generatie is doorgegeven. Voor de vrijwilligers die helpen bij het onderhoud is hun werk bovendien een belangrijke sociale activiteit: lekker met zijn allen buiten bezig zijn. Ondernemers zien mogelijkheden voor recreatie en streekproducten. De betrokken gemeenten doen er alles aan om de status van UNESCO te blijven verdienen en ondersteunen dit alles. Voor boeren vormen de heggen een mogelijkheid tot natuur-inclusieve landbouw.

Al met al is de geschiedenis van het Maasheggengebied een verhaal van samenlopen van omstandigheden, van meevallers en tegenslagen, van vele ambities en van beleid, zo is de conclusie van Koelman. In dit samenspel is een zichzelf versterkend proces ontstaan, met als resultaat een veerkrachtige basis voor een gebied waarin moderne landbouw samengaat met de ontwikkeling en instandhouding van de biodiversiteit. Dit proces wordt gevoed met een gevoel van trots van de hele gemeenschap, trots op de schoonheid van de heggen, trots op het ambacht van heggenvlechten, trots op de geschiedenis van het landschap.

De sleutel van het succes van het Maasheggengebied ligt in het feit dat verschillende belanghebbenden zich vanuit verschillende motivaties verantwoordelijk voelen om de heggen in stand te houden en samenwerken om nieuwe mogelijkheden te verkennen en te realiseren. Er is sprake van een groot besef van wederzijdse afhankelijkheid: alleen door samen te werken kunnen belangrijke stappen worden gezet en kan het unieke landschap worden behouden. Op dit moment hebben de naburige gemeenten Gennep, Mook en Bergen het plan om € 3,8 miljoen te investeren om ook de Limburgse Maasheggen de UNESCO-allure te geven die het gebied op de Brabantse oever al heeft. De heggen aldaar worden op dit moment in kaart gebracht. Gebruikers van grond waarop Maasheggen staan, kunnen binnenkort een gesprek verwachten met de betrokken gemeenten.

Het onderzoek van Koelman bevestigt nog eens dat het versterken van de lokale cultuur essentieel is voor het behoud van de natuur. Dat lokale initiatieven waar mensen om diverse redenen graag aan bijdragen het verschil maken. Dat die initiatieven door overheden worden erkend en gewaardeerd. En dat goede voorbeelden navolging verdienen.

Noelle Aarts is hoogleraar Socio-Ecologische interactie en directeur van het Instituut voor Science in Society, Radboud Universiteit Nijmegen