1991. Post voor Pieter

Datum bericht: 1 april 2023

Het is 1991. De Faculteit der Wijsbegeerte is gevestigd in de karakteristieke jaren ’70-panden aan de Thomas van Aquinostraat. Pieter Seuren, mijn promotor, heeft een mooie grote kamer, op een hoek, met ramen die uitkijken op het bos. De muren zijn van ongeverfde ruwe betonsteen, op de vloer liggen grindtegels. Alle kozijnen en deurstijlen zijn donkerbruin, en de deur van de kamer is paars. In de kamer staan meerdere bureaus langs de wand, en stalen kasten met roldeuren. Op een van de bureaus staat een computer, een Apple Macintosh. En alhoewel e-mail al zijn intrede heeft gedaan, komt veruit de meeste post nog op papier.

Door Roos Scharten

Ik leerde Pieter kennen als hoogleraar Taalfilosofie toen ik in 1983, vers van de middelbare school, aan de studie filosofie begon. Vanaf 1987 kwam daar de studie Algemene Taalwetenschap bij, en toen was de eerste vervolgstap, afstuderen bij Pieter, een logische. Direct na mijn afstuderen mocht ik starten aan mijn promotietraject, als AiO. Als jonge promovendus beschouwde ik het als een eer om onder de hoede te worden genomen door zo’n eminent geleerde: dit was mijn kans om verder te leren, om me te ontwikkelen als wetenschapper.

Post in de prullebak

Op een willekeurige weekdag ben ik getuige van een scene die op mij diepe indruk maakt, in al zijn alledaagsheid: Pieter komt ’s morgens binnen in zijn kamer, met in zijn hand een flinke stapel enveloppen. Hij legt de stapel op een van de kasten, vlakbij de prullenbak die daar klaar staat. Hij maakt staande boven de prullenbak alle enveloppen een voor een open en laat alles waar hij niets aan heeft ogenblikkelijk in de prullenbak vallen. Sommige enveloppen gaan zelfs ongeopend de prullenbak in. De stapel papier waarmee hij binnen was komen lopen, wordt in bliksemtempo gereduceerd tot enkele velletjes die het bewaren waard zijn.

Scheiding werk-privé bestond niet

De beslistheid waarmee hij een dagelijks klusje als het openmaken van de post aanpakte, is mij bijgebleven omdat het hem typeerde. In al zijn handelen vertrouwde hij op zijn eigen oordeel, was hij ook overtuigd van zijn eigen gelijk. Die compromisloze, soms tegendraadse, houding maakte het leven voor hemzelf, maar ook voor zijn (wetenschappelijke) omgeving niet altijd eenvoudig. Een modern begrip als ‘scheiding werk-privé’ was aan hem niet besteed; in zijn leven was er niet een dergelijke scheiding. Persoonlijke vrienden waren collega-wetenschappers, en omgekeerd. Al zijn denkkracht, zijn eruditie, maar ook zijn emotie werden geïnvesteerd in zijn wetenschappelijke werk, dat hij na zijn pensionering in 1999 voortzette op het Max Planck Instituut aan de Wundtlaan, op een steenworp afstand van de Thomas van Aquinostraat.

Bloempjes in de taalwei

Zijn wetenschappelijke werk valt te karakteristeren als een zoektocht naar ‘ecologically valid formal semantics’. Hij combineerde een diepgaande kennis van een groot aantal verschillende talen met een formele benadering van taal. Anders dan Chomsky (door Pieter steevast ‘Gomski’ genoemd) benaderde hij taal als een primair semantisch systeem: formeel, zeker, maar met betekenis als wezenlijke eigenschap. ‘Ecologically valid’ was een strikte eis. Een formeel systeem dat cruciale kenmerken van (een) natuurlijke taal niet correct voorspelt, of erger nog: negeert, kon rekenen op zijn felle kritiek, altijd onderbouwd met ter zake doende voorbeelden. Anderzijds kon hij zich ook storen aan wat hij ‘bloempjes plukken in de taalwei’ noemde: vele voorbeelden opnoemen, bijzondere verschijnselen opdiepen, maar geen poging doen daar op enige systematische (formele) wijze naar te kijken.

Pieter ten voeten uit

Fast forward naar 2021, op de kop af 30 jaar later: ik werk als docent aan de opleiding Master Leraar Nederlands aan de HAN, op een steenworp afstand van de plek waar ik begon. Ik heb geen postvak meer voor papieren post, maar krijg des te meer e-mails. Op zoek naar inspiratie voor de cursus “Taal als systeem” heb ik het lijvige werk “Western Linguistics. An Historical Introduction” van Pieter uit de kast gepakt. Het boek openslaan en erin lezen voelt als een reis terug in de tijd: op iedere pagina is Pieter aanwezig, ik hoor zijn stem terwijl ik passages lees over taalkundige en taalfilosofische grootheden. Het boek is Pieter ten voeten uit, in de keuze van de onderwerpen en perspectieven, in de aandacht voor biografische details en de immense eruditie en overtuiging die spreekt uit de wijze waarop hij een breed scala aan wetenschappelijke theorieën de revue laat passeren.

Gestorven in het harnas

Bladerend door de bibliografie, op zoek naar De Saussure, zie ik toevallig dat mijn eigen proefschrift daar staat vermeld, dat was me eerder nog niet opgevallen. En of het toeval is of niet: in diezelfde tijd bereikt mij via via het bericht dat Pieter Seuren is overleden, 87 jaar oud, op 6 november 2021. Gestorven in het harnas, zoals dat heet: zijn laatste boek, getiteld Thinking, Reality and Language: A refutation of positivism as the underlying philosophy for the study of mind  had hij kort voor zijn dood aangeboden aan een uitgever.

Levelt, P., Hagoort, P. (2021, 8 november). Pieter Seuren 1934-2021. Digitaal geraadpleegd via Pieter Seuren 1934-2021 | Max Planck Institute (mpi.nl)

Seuren, P.A.M. (1998). Western Linguistics. An historical Introduction. Oxford/Malden: Blackwell Publishers Ltd.

Seuren, P.A.M. (2022, to appear) Thinking, Reality and Language: A refutation of positivism as the underlying philosophy for the study of mind

I


mactosch

De Apple Macintosh uit 1991

Pieter-seuren-1371656371

Pieter Seuren op Wikipedia

In Memoriam door Camiel Hamans

Ik wil achterhalen wat zich in de hersenen afspeelt’
Interview met taalkundige Pieter A.M. Seuren
Jan Erik Grezel in Onze Taal 68 (1999)

Uit dit interview:

Een semantische boomstructuur
De afleiding van de betekenis van het zinnetje ‘Maar die man heb ik nooit bedrogen.’

_taa014199901ill0121

Seuren: ‘Dit moet u niet proberen te begrijpen, het is technisch spul, maar u ziet wel hoe langzaam van 5d naar 5h het zinnetje ontstaat. Dat doet de computer als we 5d invoeren (even los van de vraag hoe we aan 5d komen). Denk nou niet dat dat zomaar even gedaan wordt; er zit 25 jaar werk in.’

_taa014199901ill0120

Deze foto is ook afkomstig uit Onze Taal. Onderschrift bij deze foto:
Prof. dr. Pieter A.M. Seuren: ‘De grammatica-wetenschap is een verziekt vakgebied.’

Andere publicaties die te vinden zijn op internet.

Denkers, doeners en denkdoeners in de taalwetenschap. Dit artikel is gepubliceerd in Neerlandia, jaargang 121, nummer 4.

Taal is altijd komplexer dan je denkt - recursief!