2013. Leven is een kunst

Datum bericht: 3 mei 2023

De Griekse filosofen wandelden al denkend over de Agora, Nietzsche wandelde door de Zwitserse bergen en ik wandel met Denker des Vaderlands Paul van Tongeren door het Nijmeegse Goffertpark, waarin slechts één klein heuveltje te overwinnen is. In 2013 won hij met het boek Leven is een kunst de Socratesbeker voor wat de jury als het ‘meest prikkelende en oorspronkelijke Nederlandstalige filosofieboek’ beschouwde. Na tien jaar blikt hij al wandelend terug.

Door Ignace de Haes

‘Misschien is het toeval, maar Leven is een kunst heb ik al wandelend bij elkaar gedacht. Ik heb het geschreven in 2011/2012 toen ik een jaar lang bij het NIAS (Netherlands Institute for Advanced Study) in Wassenaar bivakkeerde. ‘s Morgens werkte ik aan een boek over Nietzsche. Daarna ging ik over het strand wandelen, keek ik naar de zee, zag ik hoe het licht veranderde in de loop van de seizoenen, en dacht ik na over de inhoud van wat Leven is een kunst zou worden. ‘s Avonds schreef ik het op. Dat wandelen gaf me rust en inspiratie. Meestal was het beter weer dan nu hier in het Goffertpark, maar toch, wandelen doet goed. Als je zit te schrijven, dan zit per definitie je lichaam in de weg. Kijk maar hoe mensen aan hun bureau zitten. Nietzsche zei al dat je in hun boeken hun samengedrukte ingewanden en de muffe lucht van hun studeerkamer kunt herkennen. De reden dat ik bij het NIAS zat, heeft een mindere vrolijke aanleiding. De decaan had namelijk in zijn wijsheid besloten om het CEKUN (Centrum voor Ethiek Katholieke Universiteit Nijmegen) op te heffen. Daar was ik nogal boos over, omdat een hele groep mensen daar goed werk deed en landelijke bekendheid had verworven. Maar goed, het heeft voor mijzelf uiteindelijk goed uitgepakt. Ik kon zo de uitnodiging van het NIAS aannemen en mocht me een heel jaar aan onderzoek wijden in een inspirerende omgeving.’

Nietzsche én de ethiek

‘Nu heb ik me mijn hele carrière met twee op het oog totaal verschillende onderwerpen bezig gehouden: enerzijds de ‘postmoderne’ en atheïstische Nietzsche, anderzijds de ‘pre-moderne’ en deels christelijke deugdenethiek. Een eerdere decaan had mij wel eens gezegd dat ik beter op kon houden met Nietzsche en me helemaal moest storten op de ethiek. Dat heb ik bewust niet gedaan. De confrontatie van die twee was soms wel lastig, maar heeft voor mijn werk op beide terreinen alleen maar voordelen gehad. Ook daarover gaat het in Leven is een kunst. Mijn leermeester Theo Zweerman o.f.m. heeft mij altijd aangeraden om trouw te blijven aan die twee verschillende onderwerpen, en aan hem heb ik het boek ook opgedragen.’

‘Inderdaad, o.f.m. staat voor ‘ordo fratrum minorum’ (orde van de minderbroeders, een van de drie takken van de franciscanenorde). Zweerman was, overigens net als Peperzak onder wie ik in 1977 in Nijmegen kwam te werken, franciscaan. Ik ben wel een beetje een fan van Franciscus. Hij was ook liever buiten dan binnen. Zijn rustplaats in het mooie Assisi is prachtig. Geef mij maar de rust en de schoonheid van Assisi en niet de drukte van Rome bijvoorbeeld. Daarom ben ik ook op pelgrimage gegaan naar Assisi en niet naar Rome en ook niet naar Santiago waar jij samen met je vrouw naar toe bent gepelgrimeerd. Herinner je je dat ik tegen jou heb gezegd dat je zo’n tocht beter alleen kunt doen? Dan kom je jezelf veel meer tegen en sta je veel meer open voor medepelgrims. Ik had alleen geen tijd om het in één keer te doen en doe het dus in etappes van een of twee weken. Ik zit nu in Frankrijk, maar heb een blessure aan mijn hak gekregen, dus rust is geboden. Bovendien heb ik het nu veel te druk met denken voor het vaderland in mijn huidige taak als Denker des Vaderlands. Maar ik wandel nog steeds graag. Wandelen en denken horen bij elkaar. Wandelen is de kunst om omwegen te maken en zo een metafoor voor het leven: een heilzame omweg naar de dood.’

Joep Dohmen en de levenskunst

‘Er was nog een aanleiding om met dit boek te beginnen. Ik had al jaren een vriendschappelijk-polemische verhouding met Joep Dohmen en de Duitse auteur Wilhelm Schmid, die beiden veel over levenskunst hebben geschreven en met hun boeken zeer succesvol waren. Ik was wel een beetje jaloers op dat succes, maar had vooral inhoudelijke kritiek op de manier waarop zij alle nadruk legden op zelfverantwoordelijkheid en autonomie.’

‘Volgens mij is die ‘filosofie van de levenskunst’ een hedendaagse adaptatie van de antieke deugdenethiek. Ethiek is nadenken over en in dienst van het goede of gelukkige leven. Geluk is optimale zelfontplooiing en dat gebeurt door de deugden die je leert door opvoeding, onderwijs, vorming en voortdurende oefening. In de levenskunstfilosofie worden die deugden tot ‘opties’ waaruit je zelf moet kiezen. En anders dan Aristoteles, die erkent dat je ook een beetje mazzel moet hebben om gelukkig te worden, gaat het volgens de levenskunstfilosofen vooral om autonomie, authenticiteit en individuele verantwoordelijkheid.’

Augustinus heeft de ‘wil’ ontdekt

‘Zij laten zich daarbij volgens eigen zeggen sterk leiden door de stoïcijnen, maar er speelt volgens mij ook een andere invloed, die minstens zo belangrijk is, maar die niet onderkend wordt. Bij die levenskunstdenkers staat de eigen individuele wil namelijk centraal, en die kenden de Grieken eigenlijk nog niet echt. Die wordt pas ‘uitgevonden’ onder invloed van het monotheïstische christendom. Het ironische is dat de areligieuze humanist Dohmen gebruik maakt van een christelijke idee. De kerkvader Augustinus is namelijk degene die dit ‘willen’ voor het eerst thematiseert, maar hij problematiseert het tegelijk ook. Hij wil zich bekeren, en tegelijkertijd wil hij dat niet. Iets willen is dus niet zo eenvoudig. Augustinus ontdekt niet alleen die individuele wil, dat vermogen om zelf keuzes te maken, maar hij ontdekt tegelijk hoe machteloos die wil vaak is als het er echt op aankomt. De wil heeft iets paradoxaals. Het is datgene in ons wat zelf de baas wil zijn, maar niet goed weet wat het eigenlijk wil als het echt de macht krijgt om te kiezen. Ik denk dus dat de levenskunstfilosofie te weinig aandacht heeft voor onze machteloosheid, voor onze onvermogens en kwetsbaarheden, voor al die manieren waarop we nu eenmaal niet eigen baas zijn, maar afhankelijk van anderen of van het lot. Juist van de christelijke traditie waartegen Dohmen zich afzet, kun je op dit punt volgens mij veel leren.’

De contra-intuïtieve deugden

‘Dat geldt zelfs voor de zogenaamde deugden van de wil, de christelijke deugden van geloof, hoop en liefde. Dat zijn echt radicaal andere deugden dan de Griekse deugden. Die laatste zijn vervolmakingen van wat ook vanzelf al min of meer goed gaat. Wie denkt, wil onvermijdelijk al echt begrijpen, vorming en oefening helpen om dat beter te laten lukken en dat leidt tot de deugden van het denken. En zo worden we ook vanzelf al aangetrokken door het aantrekkelijke. En met de deugden van het verlangen leren we dat aantrekkelijke ook steeds beter in te schatten en te vinden. Zelfs de matigheid is een vervolmaking van het natuurlijk verlangen: je geniet meer als je met mate geniet. Maar de deugden van de wil zijn geen kwestie van perfectioneren van wat we toch al doen, maar juist een omkering daarvan: in het geloof besluit de wil tegen het inzicht, in de naastenliefde tegen het aantrekkelijke en in de hoop tegen de redelijke verwachting. En toch is de betekenis daarvan niet voorbehouden aan de theologie: ons geloof in de waardigheid van de mens, de barmhartigheid waarmee we soms tegen beter weten in toch (ver)geven, en de hoop op vrede waaraan we ons ondanks alle oorlog toch vasthouden, zijn allemaal seculiere gedaanten van die contra-intuïtieve deugden. En nu zijn we weer thuis en dat komt goed uit, want ik moet nu naar de volgende afspraak.’


kunsttong

Denker des Vaderlands

De eretitel Denker des Vaderlands is een initiatief van Stichting Maand van de Filosofie en wordt sinds 2011 elke twee jaar verleend aan een gerenommeerd denker.

Paul van Tongeren (Wikipedia) is de huidige Denker des Vaderlands. Hij vervult deze eervolle ambassadeursfunctie van april 2021 tot april 2023. Zie de website van Paul van Tongeren.

Enkele artikelen en interviews in het kader van 'Denker des Vaderlands'.

Voor de Denker des Vaderlands Paul van Tongeren staat het wonder van betekenis centraal. Interview in Trouw 19 maart 2021

De Covid-tijd gaat ons niet veranderen. Interview in 'Sociale Vraagstukken' 6 juli 2021.

‘Als liefde lukt, lijkt ze op vriendschap’. Artikel in filosofie-magazine 25 maart 2022.

Interview met Sophie-online November 2021.

22|09|07 Kiezen als alles open ligt | Gesprek met Denker des Vaderlands Paul van Tongeren en Theoloog des Vaderlands Thomas Quartier - Radboud Reflects (Thomas Quartier, hoogleraar Liturgiewetenschappen is tegelijkertijd met Van Tongeren Theoloog des Vaderlands.

Van 2017 tot 2019 was René ten Bos, hoogleraar filosofie van de managementwetenschappen (Wikipedia), Denker des Vaderlands en hij zag het als taak om niet met de ‘morele hakbijl’ klaar te staan, maar juist ‘om met paradoxen om te gaan’.

De Socrates wisselbeker

De Socrates wisselbeker is de prijs voor het prikkelendste filosofieboek van het jaarUit Nijmegen zijn de volgende winnaars gekomen.

2007: Chris Buskes, Evolutionair denken. De invloed van Darwin op ons wereldbeeld

2013: Paul van Tongeren, Leven is een kunst

2014: Jan Bransen, Laat je niets wijsmaken. Over de macht van experts en de kracht van gezond verstand

2016: René ten Bos, Bureaucratie is een Inktvis.