Roomsch-Katholieke Staatspartij (RKSP)

Archiefnummer: 107
Archiefnaam: RKSP
Sector: Politiek
Soort archief: Instellingsarchief
Datering: 1891-1945

Zie ook de verzameling van B.J. Thüss over de Nieuwe Katholieke Partij.

Plaatsingslijst met links naar gedigitaliseerde archiefstukken (pdf, 205 kB)

Partijraad van de RKSP in het Casino in Den Bosch, 1936. Spreker is prof. dr. Kors OP. Aan de bestuurstafel vlnr. A.C. de Bruijn, Aalberse,Teulings, Goseling, Kolfschoten, Houben, Baron van Voorst tot Voorst.

Ten geleide
Roomsch-Katholieke Staatspartij (1891-1945)

INVENTARIS VAN HET ARCHIEF VAN DE ROOMSCH KATHOLIEKE STAATSPARTIJ met gedeponeerd archief van de Katholieke Tweede Kamerfractie en gedeponeerde stukken afkomstig van C.M.J.F. Goseling en H.A.M.T. Kolfschoten 1891 - 1945
Katholieke Documentatie Centrum Nijmegen - 1973

1 Partijraad c.q. Algemene Bond van RK Rijkskieskringorganisaties
1.1 Jaarverslagen, agenda's, notulen
1.2 Partijraad als constituante van: (ingest. 25 nov. 1933)
1.2.2 Commissie belast met het ontwerpen van een kiesreglement (ingest. 1927, 1931)
2 Partijbestuur c.q. Bondsbestuur
2.1 Agenda's, notulen
2.2 Partijbestuur als constituante van:
2.2.1 Commissie tot reorganisatie van de RK Staatspartij (ingest. 30 jan. 1925)
2.2.2 Commissie tot samenstelling van een staatkundig beginselprogram (ingest. 4 febr. 1933)
2.2.3 Commissie ter bestudering van het pachtvraagstuk (ingest. 25 juni 1932)
2.2.4 Raad van studie en documentatie: studiecomissie Sociale Kamer (ingest. 11 okt. 1930)
2.2.5 Raad van studie en documentatie: studiecommissie ter bestudering van het vraagstuk van herziening op onderdelen van ons staatsbestel (ingest. 1933, 1934)
2.2.6 Commissie van advies voor internationale vraagstukken (ingest. 28 mei 1938)
3 Dagelijks Bestuur
3.1 Notulen
3.2 Partijbestuur c.q. Algemeen Secretariaat
3.2.1 Correspondentie en documentatie betreffende politieke partijen, waaronder de RK Staatspartij
3.2.2 Stukken betreffende verkiezingen van de RK Staatspartij
3.2.3 Propagandamateriaal betreffende verkiezingen in 1939 van politieke partijen, m.u.v. de RK Staatspartij
3.2.4 Kaderdagen
3.2.5 Landdag
3.2.6 Publikaties
3.3 Dr. Schaepmanfonds
3.3.1 Algemeen
3.3.2 Raad van Bijstand
3.3.3 Financiële zaken
3.3.4 Dr. Schaepmanhuis
4 Kuriosa
5 Gedeponeerd archief van de Tweede Kamerfractie van de RK Staatspartij c.q. RK Kamerclub, 1891-1939
6 Gedeponeerde stukken afkomstig van mr. C.M.J.F. Goseling
6.1 Redevoeringen
6.2 Stukken betreffende het Indisch Documentatie Bureau
6.3 Stukken betreffende de kabinetsformaties 1933-1939
6.4 Stukken afkomstig van zijn vader mr. E.J.C. Goseling
7 Gedeponeerde stukken afkomstig van mr. H.A.M.T. Kolfschoten
7.1 Redevoeringen
7.2 Stukken betreffende de likwidatie van de RK Staatspartij

INLEIDING
Geschiedenis
Het ontstaan van de Roomsch Katholieke Staatspartij, als partijpolitieke organisatie dateert uit de laatste helft van de 19de eeuw. Rond 1870 ontstonden de eerste katholieke kiesverenigingen, die zich geleidelijk aan meer en meer aaneensloten tot een Algemene Bond van RK Kiesverenigingen. Op initiatief van mr. J.W. Van den Biesen kwamen een aantal besturen van kiesverenigingen op een vergadering, gehouden op 30 mei 1904 te Utrecht bijeen, alwaar tot oprichting van een Algemene Bond werd besloten. Op de volgende bijeenkomst, 15 oktober 1904, werd de bond opgericht en zijn statuten vastgesteld. Op 3 april 1905 vond de eerste bondsvergadering plaats.
De invoering van het stelsel der evenredige vertegenwoordiging in 1918, bracht noodzakelijke veranderingen in de partijorganisatie met zich mee. Nederland werd nu één kiesdistrict, verdeeld in 18 Rijkskieskringen. De katholieken kozen nu voor een federatieve vorm waarbij de Algemene Bond van RK Kiesverenigingen moest plaats maken voor de Algemene Bond van RK Rijkskieskringorganisaties. In de algemene bondsvergadering van 26 juli 1919 te Utrecht werd het nieuwe bondsreglement vastgelegd.
Uit deze organisatievorm ontwikkelde zich de Roomsch Katholieke Staatspartij, die bij de reorganisatie van 1926 haar naam officieel kreeg, te zamen met een reglement van 27 artikelen. Eerst nu bestond voor het eerst één centrale organisatie, één partij, waarvan elke kiezer, via het lidmaatschap van een kiesvereniging, lid was. Bestuurlijk werd de bondsvergadering omgezet in een partijraad, uitgebreid met adviserende leden, en het bondsbestuur in een partijbestuur, waaruit een dagelijks bestuur werd gekozen. [Zie ook het KDC-archief van de Politieke Studie- en Debatingclub Sint Michaël.]

Nu eenmaal een vaste vorm voor de partij was ontstaan, werd in latere jaren de uitbouw van de organisatie ter hand genomen. De stichting van het Dr. Schaepmanfonds, de invoering van een algemeen reglement met 7 bijbehorende bijzondere reglementen en de ontwikkeling van een algemeen staatkundig program waren de belangrijkste feiten.
De actie voor het Dr. Schaepmanfonds werd in 1928 door jhr.mr. C.J.M. Ruijs de Beerenbrouck ingezet en leidde tot de stichting van het fonds op 17 april van dat jaar. Als doel werd gesteld de beoefening van de staatkunde te bevorderen en de RK Staatspartij financieel te steunen bij de oprichting en instandhouding van een centraal bureau, het latere Dr. Schaepmanhuis. Het algemeen reglement met 7 bijbehorende bijzondere reglementen, waarin de gehele structuur van de partij en al haar onderdelen artikelgewijze werd vastgelegd, kwam tot stand onder voorzitterschap van mr. C.M.J.F. Goseling in 1934. In 1936 kreeg de RK Staatspartij voor het eerste een algemeen staatkundig program, waarin een beschrijving werd gegeven van de gehele staatsleer naar katholieke opvatting. De partij diende zich hierin aan als een zuiver staatkundige vereniging, welke vorm gaf aan de samenwerking van de katholieke Nederlanders uitsluitend op staatkundig gebied.

De bezetting van Nederland in 1940, maakte een einde aan de politieke activiteiten van de RK Staatspartij, die tenslotte definitief werd geliquideerd bij besluit van de Rijkscommissaris van 5 juli 1941, nr. 120/1941.
In de daarop volgende jaren tot aan de bevrijding werden er nog enkele vergaderingen gehouden door de commissie, die vóór de oorlog het rapport 'Een onderzoek omtrent wijziging van ons staatsbestel' had voorbereid (zie inv. nrs. 32-34).
Van deze vergaderingen, gehouden met het doel een program van richtlijnen op te stellen, dat na de bevrijding zou worden uitgegeven, zijn geen stukken meer bewaard gebleven.

Na de bevrijding van Nederland nam het dagelijks bestuur enkele initiatieven, waarvan de publicatie van een manifest, in juni 1945, en de oprichting in augustus van dat jaar van het Centrum voor Staatkundige Vorming, wel de belangrijkste waren.

Het archief van de RK Staatspartij loopt vanaf 1918 tot en met de vergadering van het partijbestuur van 21 december 1945. De volgende dag, in de 23ste partijraadsvergadering van 22 december, werd tot naamsverandering besloten. Hoewel er in de naoorlogse jaren geen doorbraak heeft plaatsgevonden en feitelijk in de Katholieke Volkspartij de oude structuren werden voortgezet, bleek het afsluiten van het archief per bovengenoemde datum verantwoord, en wel om praktische redenen, voornamelijk van materiële aard.

Organisatie
Binnen de RK Staatspartij waren de volgende stichtingen en afdelingen werkzaam, waarvan de administraties in het Dr. Schaepmanhuis werden gevoerd.

Stichting Dr. Schaepmanfonds, op 17 april 1928 gesticht, vooral op instigatie van Jhr.mr. C.J.M. Ruijs de Beerenbrouck. Doel was de beoefening van de staatkunde naar katholieke beginselen te bevorderen en de RK Staatspartij financiële steun te verlenen bij de oprichting en instandhouding van een partijbureau, het zgn. Dr. Schaepmanhuis. Het bestuur, bijgestaan door een raad van bijstand en een beleggingscommissie, bestond uit leden van de RK Staatspartij, waarvan een aantal lid moest zijn van het dagelijks bestuur van die partij. Met de RK Staatspartij werd het fonds als een aparte stichting op 7 juli 1941 door de bezetter geliquideerd. Stichting Indisch Documentatie Bureau, op 25 november 1937 gesticht, vooral op initiatief van mr. C.M.J.F. Goseling. Het stelde zich ten doel voorlichting te geven en documentatie te verstrekken omtrent vraagstukken van koloniale staatkunde en in het partijbureau van de RK Staatspartij daartoe het Indisch Documentatie Bureau financieel in stand te houden. Het bureau stond onder leiding van een directeur: tot aan haar liquidatie, eveneens op 7 juli 1941, werd deze functie bekleed door M. Van Poll.

Centraal Adviesbureau voor Gemeentepolitiek, ingericht en in stand gehouden door de RK Staatspartij. De statuten werden in de vergadering van het dagelijks bestuur van 9 oktober 1931 vastgesteld. Het stelde zich tot taak aan gemeenteraadsleden, lid van de RK Staatspartij, desgevraagd advies te verstrekken over onderwerpen betreffende bestuur en huishouding van een gemeente.

Federatie van Bonden en Centrales van RK Gemeenteraadsleden in Nederland, waarvan het reglement werd vastgesteld in de oprichtingsvergadering van de federatie, gehouden te Utrecht, op 12 december 1931. De federatie stelde zich ten doel de toepassing van de katholieke staatkundige beginselen op het gebied van het bestuur en de huishouding van de gemeente te bevorderen. Secretaris van de federatie was de door het dagelijks bestuur van de RK Staatspartij aangewezen leider van het Centraal Adviesbureau voor Gemeentepolitiek. Onder redactie van deze leider werd het tijdschrift De Gemeenteraad uitgegeven.

Het secretariaat van het partijbestuur werd door een directeur gevoerd in zijn functie als administratieve secretaris van de partij. Naast de secretariaten van bovengenoemde stichtingen en afdelingen, bestond er nog een algemene dienst, een afdeling Propaganda en Documentatie, en werden er de redacties en administraties gevoerd van het maandblad De RK Staatspartij en het 14-daagse propagandablad De Opmarsch.

Archief
Van de periode vóór 1918 zijn in het archief geen stukken bewaard gebleven; de oudste stukken bestaan uit een drietal jaarverslagen van de Algemene Bond van RK Rijkskieskringorganisaties over 1918-1920, waarbij op de titelpagina heel voorzichting tussen haakjes 'RK Staatspartij' is toegevoegd.

Verder zijn er nog aanwezig de notulen van de algemene jaarvergaderingen en van de vergaderingen van het bondsbestuur, 1920-1926. Vanaf de reorganisatie in 1926, toen officieel de naam Roomsch Katholieke Staatspartij werd ingevoerd, zijn de notulen van de verschillende besturen binnen de partij bewaard gebleven, vrijwel compleet tot aan de oorlogsjaren. Dank zij medewerkers van het partijbureau zijn de originelen van deze vergaderstukken buiten de liquidatie van de partij in 1941 gebleven.

In 1891, toen er nog geen sprake was van een katholieke partij, werd door toedoen van dr. H.J.A.M. Schaepman, de Vereeniging van Katholieke Leden van de Tweede Kamer der Staten-Generaal opgericht, de zgn. Roomsch Katholieke Kamerclub. Vanaf dit zelfde jaar ontstond ook haar 'fractie-archief' waarvan, op enige correspondentie na, alleen de notulen bewaard zijn gebleven, in een onafgebroken reeks vanaf december 1891 tot en met februari 1939. Een ongemeen belangrijke bron voor de bestudering van de katholieke politiek over een periode van bijna vijftig jaar, opgetekend in 17 cahiers. Dit archief van de Katholieke Tweede Kamerfractie is als gedeponeerd archief bij dat van de RK Staatspartij opgenomen. Als zodanig vormt het zelfs het belangrijkste onderdeel van het gehele archief van de partij.

Voorts zijn er de stukken afkomstig van mr. C.M.J.F. Goseling betreffende het Indisch Documentatie Bureau en de kabinetsformaties 1933-1939. Deze stukken zijn in zijn persoonlijk archief terecht gekomen doordat hij respectievelijk oprichter was van het Indisch Documentatie Bureau en voorzitter van de RK Staatspartij, vertegenwoordiger dus van de grootste regeringspartij in die jaren. Tenslotte zijn er dan nog de archivalia afkomstig van mr. H.A.M.T. Kolfschoten, de eerste en enige directeur van het partijbureau van de RK Staatspartij. Deze stukken betreffen hoofdzakelijk de liquidatie van de partij in 1941 en 1942. Het belangrijkste stuk hieronder is zijn dagboek. Behalve gegevens over de Duitse bezetting van het Dr. Schaepmanhuis en gegevens over de wijze waarop het gehele partijapparaat in Nederland werd lamgelegd en in beslag genomen, bevat het ook nog verslagen van gebeurtenissen van persoonlijke aard en van gesprekken met de liquidateur. Een dagboek, waarvan dr. L. De Jong, directeur van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, na de oorlog verklaarde dat het in zijn soort het beste was, dat hij ooit in handen had gekregen.

Verantwoording
Over de benaming 'archief' van de RK Staatspartij valt het volgende nog op te merken.
In feite bestaat een archief van de partij niet meer. In een brief van 6 december 1941 van de directeur van het partijbureau aan de Commissaris voor niet Commerciële Verenigingen en Stichtingen in 's-Gravenhage (inv. nr. 182) en in het dagboek van de heer Kolfschoten op blz. 103 en 107, (inv. nr. 169) wordt n.1. vermeld hoe het gehele archief in 8 kisten naar bovengenoemde commissaris werd overgebracht. In deze kisten bevond zich het archief van de RK Staatspartij en de Stichting Dr. Schaepmanfonds 1926-1941, waaronder de dagelijkse correspondentie van en met het Algemeen Secretariaat 1926-1936, het correspondentiearchief van de Katholieke Tweede Kamerfractie, het documentatiearchief van het Centraal Adviesbureau en gemeenteadministratie), het archief van de Federatie van Vereenigingen van RK Gemeenteraadsleden en 160 stellen grammofoonplaten op glas met propagandamateriaal van 1939. Navraag bij diverse nog in leven zijnde personen, alsmede bij het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie bleven zonder resultaat. Aangenomen moet worden dat er van dit transport niets meer is teruggekeerd.

Het is duidelijk dat er bewust een aantal stukken buiten de liquidatie zijn gehouden, o.a. de reeds genoemde originelen van de notulen van de vergaderingen van partijbestuur en dagelijks bestuur vanaf 1926. Na de oorlog zijn er bij het archief een aantal stukken gevoegd, afkomstig van oud-bestuursleden, met name de heren Goseling, Kolfschoten en Verschuur. Na diverse malen 'bewerkt' te zijn bleek een duidelijke scheidslijn niet meer te trekken. Het geheel is daarom als het archief van de RK Staatspartij beschouwd, met uitzondering van die stukken waarvan duidelijk de herkomst kon worden vastgesteld. Als zodanig zijn ze in de inventaris als gedeponeerde archieven beschreven, met name het archief van de Katholieke Tweede Kamerfractie en stukken afkomstig van de heren Goseling en Kolfschoten.

Na enkele omzwervingen is het archief terecht gekomen op het Romme-instituut te Baarn, vanwaar het eind 1969 op het Katholiek Documentatie Centrum te Nijmegen is gedeponeerd.

Aan het einde van deze inleiding rest mij nog iedereen te bedanken, die mij bij het samenstellen van deze inventaris behulpzaam is geweest, in het bijzonder drs. J. Bosmans.

W.A.A. Mes

Literatuur
- Koolen, D.A.P.N. De politieke organisatie der Katholieken, in: Het Katholiek Nederland 1813-1913, Nijmegen, 1913, 2de dl., p. 282-291.
- Rogier, L.J. en N. De Rooy. In vrijheid Herboren, Katholiek Nederland 1853-1953, 's-Gravenhage, 1953.
- Duynstee, F.J.F.M. De Katholieke Tweede Kamer-Fractie na 1918 uit haar notulen, in: Opstellen over recht en rechtsgeschiedenis aangeboden aan prof.mr. B.H.D. Hermesdorf, Deventer, 1965, p. 99-134.
- Manning, A.F. Geen doorbraak van oude structuren, in: Scholten L.W.G. e.a., De confessionelen, Utrecht, 1968, p. 61 e.v.
- Notulen van het partijbestuur van 29 september 1945, Archief RK Staatspartij, inv. nr. 24.
- Brief van L. De Jong aan H.A.M.T. Kolfschoten dd. 12 januari 1949, aanwezig op het KDC te Nijmegen.

Literatuur van en over de R.K. Staatspartij kunt u vinden in RUQuest en Picarta.
- Bibliografie: Bibliografieën Katholiek Documentatie Centrum.

KDC - Knipselcollectie
De knipselcollectie bevat naast knipsels uit dag- en weekbladen diverse andere vormen van min of meer losbladige informatie, zoals persberichten van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP), overlijdensberichten, fotokopieën uit bio- en bibliografische naslagwerken enz. De knipsels over de RK Staatspartij zijn beschikbaar in de studiezaal van het KDC.

KDC – Beeld en Geluid
De collectie Beeld en geluid kunt u doorzoeken via de Catalogus van het KDC. Door te zoeken op ‘RK Staatspartij’ vindt u het bedoelde materiaal.