Onzekerheid raakt meer dan alleen het werk
Als het nieuws over bezuinigingen rondgaat, komt er veel in beweging binnen onderwijsteams. Volgens Ester raakt onzekerheid mensen niet alleen professioneel, maar ook op persoonlijk vlak: "Het gaat niet alleen over banen. Het gaat ook over wie welke cursus mag blijven geven, over gaten die vallen in het onderwijsaanbod, en over collega’s die je mogelijk moet missen. Dat raakt je werk, maar ook je gevoel van veiligheid." De impact op het welzijn en de onderlinge verhoudingen is groot. Angst en speculatie kunnen leiden tot sociale afstand, competitie en terugtrekgedrag. “Mensen gaan zich beschermen en het risico bestaat dat mensen de neiging hebben voor eigen gewin te gaan.”
Leidinggevenden kunnen in deze context het verschil maken. Ester benadrukt het belang van transparantie en heldere communicatie: “Een van onze leidinggevenden deelde vrijwel meteen hoe het besluitvormingsproces rond het schrappen van cursussen eruit zou gaan zien, we werden uitgenodigd onze mening te geven en kregen helder argumentatie voor de gemaakte keuzes. Daardoor ontstond er geen strijd in het team. We hoefden het niet onderling uit te vechten.”
Wat volgens haar absoluut voorkomen moet worden, is dat collega’s via geruchten of onheldere procedures in onzekerheid komen over mogelijke persoonlijke consequenties “Dat ondermijnt het gevoel van veiligheid binnen een team. Mensen moeten tijdig, zorgvuldig en rechtstreeks geïnformeerd worden. Alleen dan kun je als team omgaan met tegenslag.”
Samenwerking onder druk: het belang van collectieve solidariteit
Onzekerheid legt onderlinge verhoudingen bloot. Wordt het ‘ieder voor zich’ of ‘samen erdoorheen’? Ester haalt literatuur aan over het zogeheten dictator game, waarin mensen onder druk keuzes maken over rechtvaardigheid. “De vraag is: zijn we bereid om solidair te blijven, ook als we zelf geraakt worden? Of grijpen we het moment om onze eigen positie te verstevigen?” Ze waarschuwt voor het ontstaan van ‘wij-zij’-denken binnen teams, bijvoorbeeld tussen functiegroepen of opleidingslagen. Juist mensen in relatief sterke posities hebben volgens haar de morele verantwoordelijkheid om zich in te zetten voor collega’s met minder zekerheid. “Als jij veilig zit, mag je niet te snel accepteren dat anderen aan een korter eind trekken.”
Professionele integriteit: omgaan met persoonlijke druk
Wat als je merkt dat je eigen onzekerheid je blik op collega’s beïnvloedt? Ester pleit voor erkenning van het menselijke aspect: “We zijn geen machines. We voelen ons bedreigd, we maken inschattingen, soms onbewust. Maar dan is het des te belangrijker om open naar elkaar te zijn.” Collegialiteit begint bij individuele inzet, maar mag daar niet ophouden. Het moet georganiseerd worden: door het team, en met ondersteuning van leidinggevenden die ervoor zorgen dat mensen niet hoeven te lobbyen of vechten voor hun plek. “Laat het niet afhangen van wie het hardste schreeuwt of het best weet te onderhandelen.”
Wanneer de onderlinge samenwerking onder druk staat, kun je soms zelf iets doen. Je kunt binnen het team bespreekbaar maken hoe je met elkaar tot eerlijke besluiten komt. “Hou in de gaten hoe het met collega’s gaat en of er spanningen ontstaan. Maak het bespreekbaar voordat het vastloopt.”
Ook leidinggevenden hebben hier een verantwoordelijkheid. Ze zorgen voor ruimte en veiligheid binnen hun team. “Als je het goed doet, kost bezuinigen tijd en inspanning. Je moet participatie en inspraak mogelijk maken, in de gaten houden hoe het met de collega’s gaat, met mensen in gesprek blijven, het proces moet op orde zijn. We moeten daarom leidinggevenden ook de ruimte geven om daar tijd aan te besteden, als het allemaal even tussendoor moet wordt het wel erg lastig.”
Drie concrete adviezen van Ester Scherps
- Veranker solidariteit in je teamcultuur: Zie collegialiteit niet als een individuele deugd, maar als iets dat je samen organiseert. Zeker als je in een positie van invloed zit.
- Wees transparant en eerlijk over besluitvorming: Zorg dat collega’s begrijpen hoe besluiten tot stand komen en wie geraakt wordt en betrek hen tijdig.
- Houd oog voor kwetsbare collega’s: Macht is ongelijk verdeeld. Juist daarom is het cruciaal om actief te waken over eerlijke behandeling en gelijke kansen.
Tot slot: “Laat je horen”
Ester besluit het gesprek met een oproep aan alle collega’s in het onderwijs: “Sta op voor jezelf én je collega’s. We moeten zichtbaar maken waar we voor staan: rechtvaardigheid, samenwerking en goed onderwijs. Als jij denkt dat jij veilig zit, ben je nog niet klaar. Kom in actie vóór en met elkaar."