Zaken die aandacht generen zijn er altijd al geweest, net als bekende figuren die terechtstaan. Denk aan het proces tegen Socrates die in de vierde eeuw voor Christus werd veroordeeld het leegdrinken van een gifbeker of de zaak tegen Galileo Galilei die van ketterij werd beschuldigd omdat hij stelde dat de aarde rond is. Stukken recenter leidden zaken als die tegen O.J. Simpson, de Puttense moordzaak en het proces tegen Willem Holleeder tot veel media-aandacht.
‘Hoewel aandacht voor zaken van alle tijden lijkt, is die aandacht grofweg de laatste vijftig jaar flink gegroeid. En dat heeft twee belangrijke oorzaken’, vertelt Jelle Cnossen, universitair docent bij de afdeling Strafrecht en Criminologie van de Radboud Universiteit. ‘Allereerst is het medialandschap flink veranderd en wordt er meer gepubliceerd, zo ook over rechtszaken. Daarnaast besteden de Rechtspraak en het OM veel meer aandacht aan persvoorlichting. Zo zijn er nu persrechters en persofficieren speciaal op toegerust om media te informeren.’
Meekijken over de schouder van de rechter
Een positieve ontwikkeling, vindt Cnossen. ‘Openbaarheid is een belangrijk fundament van onze rechtspraak. In principe moet iedere burger kunnen volgen wat er in rechtbanken gebeurt. Dat kan door op de publieke tribune plaats te nemen, maar dus ook steeds vaker door er in de media over te lezen.’
En als de aandacht groot is, heeft dat wel degelijk invloed op het verloop van een rechtszaak, bevestigt Cnossen. ‘Tijdens zaken als die tegen Borsato, kijkt het volk als het ware mee over de schouder van de rechter. Rechtbanken houden daar rekening mee, bijvoorbeeld door het vonnis zo voor te lezen dat het ook voor buitenstaanders goed te volgen is. Bij Borsato’s zaak viel me ook op hoeveel meer tijd voor het onderzoek ter terechtzitting werd genomen. Bij vergelijkbare zedenzaken kost dat een paar uur. In het geval van Borsato twee inhoudelijke zittingsdagen.’
Media-aandacht kan het hele proces rond een rechtszaak beïnvloeden, stelt Cnossen. Op één ding na: het vonnis. ‘De procedure rond het vonnis is met zulke waarborgen omkleed, dat rechters met dezelfde precisie tot hun oordeel komen als bij zaken waar geen aandacht voor is.’ Tegelijkertijd is media-aandacht wel één van vele factoren die rechters kunnen meenemen bij het bepalen van de strafmaat. ‘Denk aan de zaak uit 2022 tegen ‘de kopschoppers uit Eindhoven’, een groep jongeren die een 22-jarige student mishandelde. De rechter nam de landelijke aandacht voor de zaak tegen de (deels minderjarige) verdachten mee in het oordeel.’
Samen de norm bepalen
Grote media-aandacht draagt er volgens Cnossen aan bij dat we met elkaar stilstaan bij bepaalde normen. ‘We bespreken hoe algemeen geldende regels in een specifiek geval door de rechter worden toegepast en of we dat terecht vinden. Het kan discussies over het recht en onze huidige wetten verder helpen.’
Juist in een zedenzaak is dat belangrijk stelt Cnossen. ‘Bij een diefstal is het doorgaans helder. Iemand heeft iets gestolen of niet. Maar bij zedenzaken is er een veel groter grijs gebied. Met de tijd verschuift de maatschappelijke norm over wat acceptabel is, dat zag je ook bij deze zaak. Dat laat ons nadenken over wanneer we iets onfatsoenlijk of ongepast gedrag vinden, terwijl dat dan nog niet meteen strafbaar gedrag is.’
Toch ziet Cnossen ook de nadelige kanten van grote aandacht rond zaken. ‘Zowel tijdens als na de zaak vormen mensen – gevoed door de berichten in de media – hun oordeel.’ En in tegenstelling tot in de rechtszaal heeft ‘het proces’ in de media geen duidelijke uitkomst. Die dynamiek is onvermijdelijk maar we moeten ons blijven realiseren dat het slotwoord en het finale oordeel uiteindelijk aan de rechter zijn.’
Eindejaarsserie
Dit verhaal is onderdeel van de Eindejaarsserie. Speciaal voor deze serie blikt de redactie van Radboud Recharge samen met wetenschappers terug op zeven belangrijke momenten uit 2025. Benieuwd naar de andere artikelen? Bekijk hier de hele serie.