2025: Het jaar van witte rook en een verrassende nieuwe leider

Smeltkroes en verschuiving

Dat er nu toch een Amerikaanse paus is, heeft volgens De Vos meerdere oorzaken. ‘Allereerst Leo XIV zelf: hij heeft naast de Amerikaanse ook de Peruviaanse nationaliteit, omdat hij twintig jaar als missionaris in Peru werkte. Zijn vader heeft Italiaanse wortels, zijn moeder Spaans-creoolse. En hij groeide op in het Amerikaanse katholicisme, een smeltkroes van migranten.’

Daarnaast speelt volgens De Vos een geopolitieke verschuiving mee. ‘Amerika wordt steeds minder gezien als onaangevochten supermacht. Het mondiale zwaartepunt verschuift al decennia van het westen naar het zuiden, richting Afrika, Zuid-Amerika en Azië. Met de keuze voor Leo XIV loopt de katholieke kerk daarop vooruit. Deze paus is een tussenfiguur: hij kent zowel de westerse context als die van het mondiale zuiden. Dat maakt hem enorm interessant.’

Zijn voorganger Franciscus haalde Leo in 2023 naar Rome als hoofd van het Dicasterie voor de Bisschoppen: het invloedrijke departement dat bisschopsbenoemingen voorbereidt. De Vos: ‘Hij leerde sindsdien het bestuursapparaat van het Vaticaan kennen, maar zat er nog niet zo diep in dat hij de buitenwereld uit het oog verloor. Hij was er thuis, maar nog niet mee vergroeid.’

Continuïteit en eigen accenten

Volgens De Vos is het belangrijk om een paus niet langs politieke maatstaven te leggen. ‘Van politici verwachten we veelal na honderd dagen duidelijke keuzes. Bij een paus werkt dat anders: historisch gezien zet die in de beginfase vooral de koers van zijn voorganger voort. Zo ook paus Leo. Net als Franciscus legt hij sterk de nadruk op armoedebestrijding. Dat zien we terug in zijn eerste apostolische exhortatie: een pauselijk document waar Franciscus al aan was begonnen. Daarin staat dat armoede geen individueel falen is, maar voortkomt uit structuren.’ 

Dat botst met een westerse neiging om armoede te individualiseren, legt de Vos uit. ‘Leo spreekt over ‘structuren van zondigheid’: onverschilligheid, zelfzucht en een economie die doodt. Daarom pleit hij voor structurele wijzigingen. Dus niet alleen aalmoezen geven, maar een mentaliteitsverandering realiseren. Dat sluit aan bij zijn ervaringen met armoede in Peru. Ook daar koos niemand ervoor om arm te zijn.’

Maar hoe onderscheidt paus Leo zich van zijn voorganger? ‘Dat begint bij zijn naamkeuze: Leo XIV, niet Franciscus II’, aldus De Vos. ‘De vorige paus Leo, Leo XIII (paus tussen 1878 en 1903), stond bekend om zijn inzet voor het sociale vraagstuk en zijn diplomatieke, mildere toon. Paus Franciscus was temperamentvol en stellingnemend, een these-paus, zo zou ik hem typeren. Leo XIV lijkt daarentegen meer een synthese-paus te zijn: geduldiger, gericht op samenbrengen. Daarnaast is zijn kleding, ten opzichte van Franciscus, kleuriger, minder sober.’

Diplomatie en interne uitdagingen

In zijn diplomatie wil paus Leo boven de partijen staan, merkt De Vos op. ‘Dat zie je aan zijn afgelegde reizen, bijvoorbeeld naar Turkije en Libanon: landen waar christenen in de minderheid zijn. Met name Libanon is een land van diepe verdeeldheid, oorlogsdreiging en economische malaise, maar hij ging er op eigen initiatief heen vanwege de schreeuw van armoede en de noodzaak voor vrede. De videobeelden van geroerde christenen én moslims toonden dat zij zich weer gezien voelden. Paus Leo wil een symbool van verbondenheid zijn.’

Ook binnen de katholieke kerk liggen er volgens De Vos uitdagingen. Zo zette de vorige paus Franciscus met het synodale proces stappen richting een minder hiërarchische kerk, waarin luisteren en dialoog centraal staan. ‘Dat proces heeft paus Leo overgenomen, ondanks kritiek omdat ook vrouwen en minderheden prominent aan tafel zitten. Doel is niet om een democratische kerk te worden, maar een synodale: gericht op gezamenlijk luisteren.’

Daarnaast zijn er interne discussies rondom de liturgie en de rol van vrouwen. De Vos: ‘Sommige groeperingen binnen de katholieke kerk willen terug naar oudere liturgische regels. Dat vraagt van paus Leo om een balans te vinden tussen uniformiteit en diversiteit. Over de rol van vrouwen, bijvoorbeeld als diaken, wacht de paus onderzoek af. De vraag is welke besluiten hij uiteindelijk zal nemen.’

De Vos concludeert: ‘Deze paus kiest bewust het midden en luistert naar verschillende partijen. Of hij al zijn potentie als synthese-paus waarmaakt, zal de toekomst uitwijzen. Maar vaak krijgt elke tijd de paus die zij verdient.’

Eindejaarsserie

Dit verhaal is onderdeel van de Eindejaarsserie. Speciaal voor deze serie blikt de redactie van Radboud Recharge samen met wetenschappers terug op zeven belangrijke momenten uit 2025. Benieuwd naar de andere artikelen? Bekijk hier de hele serie.

Foto: Ágatha Depiné via Unsplash