Portret van Ben Kuiken
Portret van Ben Kuiken

De studie van sense-making: hoe krijgen we onze eigen ‘zin’ weer terug?

In onze maatschappij worden we voortdurend verleid om dingen te kopen. Om geld te verdienen, nuttig bezig te zijn en te consumeren. “Geef tegengas en ga op zoek naar andere ‘zin’ dan die van het kapitalisme”, zegt buiten-promovendus Ben Kuiken. Voor zijn proefschrift aan de Faculteit der Managementwetenschappen maakte hij een kritische filosofische beschouwing van het begrip ‘sense-making’.

“Wat zie jij hierin”? vraagt Kuiken. Hij wijst naar een houten rechthoekig blad dat op vier ijzeren poten staat. “Een bureau, een tafel, een kunstwerk?” Het is de introductie van het onderzoeksthema van organisatiefilosoof en buiten-promovendus Ben Kuiken: sense-making, ofwel de betekenis die we geven aan dingen. Op 8 maart verdedigt hij zijn proefschrift ‘Making sense of sense-making’ aan de Radboud Universiteit. Kuiken: “Wat ik heb gevonden, is dat onze betekenisgeving nooit neutraal is, maar iets zegt over de waarde die wij aan dingen toekennen. En helaas wordt die betekenisgeving de laatste decennia sterk gedomineerd door het kapitalistische systeem. Hoe kunnen we zoveel mogelijk geld verdienen? Van nut zijn? ‘Likes’ verzamelen op social media? Terwijl er ook veel waarde zit in dingen waar je helemaal niets mee kunt, die geen praktisch nut hebben. Laten we dus proberen om weerstand te bieden aan de ‘zin van de markt’, zoals ik dat noem, en onze eigen zin weer maken.” Want, zegt Kuiken, hoewel onze huidige manier van sense-making waardevol en nuttig is, wordt het problematisch als we denken dat deze waar is.

Sense-making is zowel waardevol als problematisch, zeg je. Wat bedoel je daarmee? 

“Sense-making gaat over het geven van betekenis aan de werkelijkheid, aan wat er gebeurt. En rondom die betekenis organiseren wij ons. Waarom? Zodat we kunnen samenwerken en met elkaar afspraken kunnen maken over hoe de wereld in elkaar zit. Bij dat ‘organiseren’ reduceren we de meervoudigheid van de werkelijkheid, zoals de Amerikaanse sociaalpsycholoog Karl Weick zegt. In organisaties gebeurt dat bijvoorbeeld met functies. Door te zeggen ‘Jij bent de manager,’ of ‘Jij bent maar een gewone medewerker’ reduceren we in feite een heel persoon tot één aspect van diens identiteit. Dat is handig, want daardoor kunnen we ermee omgaan, kunnen we er spreadsheets mee vullen en er een functieomschrijving van maken. Maar we doen er tegelijkertijd mensen en dingen mee tekort. Mensen en dingen zijn niet maar één ding, en bovendien veranderen ze voortdurend. Alleen vinden wij dat heel lastig, want wij willen dingen grijpbaar maken en vastzetten.”

Portret Ben Kuiken

Je zegt: we leven in een maatschappij waarin het kapitalisme de zingeving heeft gekaapt. Hoe dan?

“Doordat we voortdurend verleid worden om in ‘de zin van de markt’ mee te gaan. We worden gebombardeerd door reclameboodschappen, zien de buurman een nieuwe auto kopen en willen dat ook. Of we denken dat we die zonvakantie echt nodig hebben om bij te komen. Maar we hebben ook andere verlangens, andere ‘zinnen’, zowel bewust als onbewust. Zoals het verlangen om ons verbonden te voelen, deel uit te maken van iets groters. Die zijn nooit weg, maar raken overheerst door die verlangens naar consumptie. Het is heel moeilijk om daar weerstand aan te bieden, omdat die krachten zo sterk zijn. Deze krachten zijn dus voortdurend met elkaar in gevecht, zegt filosoof Michel Foucault. Het punt dat ik in mijn proefschrift maak is: die ‘zin’ of kracht van het kapitalistische systeem is de andere zinnen gaan domineren. Met als gevolg dat we alles zien in termen van geld en nuttigheid. Terwijl er zoveel meer ‘zin’ te maken valt.”

Hoe kunnen we onze eigen zin weer terugkrijgen? 

“Ga zin maken, krijgen, spelen en geven. En vraag jezelf af: wat is voor mij de ‘zin’, de waarde? In plaats van dat je alles aanneemt wat er over je heen gestort wordt. Helemaal ontkom je niet aan het kapitalistische systeem waarin we zitten, en dat hoeft ook niet. Als je je er maar bewust van bent dat je ook gemanipuleerd wordt. En stel dan altijd de vraag: voor wie is dat nu van waarde? En waarom? Het is de kunst om daarin je eigen weg te vinden.”

Op vrijdag 8 maart verdedigt Ben Kuiken zijn proefschrift ‘Making sense of sense-making’ in de Academiezaal van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Tekst: Annette Zonnenberg