Tijdens het geven van het vak Formeel Belastingrecht viel het Diana van Hout op dat masterstudenten uitstekend regels kunnen toepassen. Maar de menselijke afwegingen achter juridische beslissingen op hen overbrengen, bleek lastiger. ‘Alleen regels toepassen biedt als jurist of fiscalist weinig meerwaarde’, zegt ze. ‘Zeker in de fiscaliteit, waar wet- en regelgeving voortdurend veranderen. Je moet door de regels heen leren kijken en begrijpen waarom een regel bestaat. Anders loop je het risico dat mensen door diezelfde regels ernstig in de knel komen.’
Volgens Van Hout is het essentieel dat studenten leren denken vanuit de geest van de wet. ‘Ik wil dat ze zich steeds afvragen: waarom is deze regel er en wat zijn de gevolgen van mijn beslissing? Niet stoïcijns een regel toepassen, maar scherp blijven nadenken. Dit om kritische denkers op te leiden, geen letterknechten.’
Ethische dilemma’s meer tastbaar
De inspiratie voor een andere onderwijsvorm kwam toen Van Hout een verhalende game zag waarin keuzes het verhaal bepalen. ‘Met een game kun je verhalen beter visualiseren en studenten meer betrekken bij de werkelijkheid. In een studieboek blijven situaties op afstand, terwijl een game emoties oproept en studenten midden in een casus plaatst. Zo ervaar je dat je belangrijke beslissingen soms in een split second moet nemen. Dat maakt ethische dilemma’s veel tastbaarder.’
Samen met het team Educational Design & Technology van de Radboud Universiteit ontwikkelde Van Hout de game, genaamd ‘Game on!’. Daarin kruipen studenten in de rol van directeur van de Belastingdienst en krijgen ze realistische casussen, gebaseerd op werkelijke jurisprudentie. Ze kiezen hoe ze handelen, bijvoorbeeld bij onrechtmatig verkregen informatie of vermoedens van fraude. Er zijn geen goede of foute antwoorden; elke keuze leidt tot nieuwe dilemma’s.
‘In het recht zijn zaken niet altijd zwart-wit’, benadrukt Van Hout. ‘Juist daarom wilde ik het debat met studenten openen. Waarom kies je voor een bepaalde oplossing? Welke argumenten neem je mee? De kwaliteit van je juridische redenering is minstens zo belangrijk als de uitkomst.’
Enorme impact
Dat studenten vanuit het perspectief van de Belastingdienst werken, is volgens Van Hout een bewuste keuze. ‘De Belastingdienst neemt beslissingen die enorme impact kunnen hebben op belastingplichtigen. Dat perspectief maakt de ethische dilemma’s zichtbaar en laat studenten ervaren hoe complex die afwegingen zijn.’
De game begint standaard met de vraag of gestolen documenten mogen worden gebruikt voor belastingaanslagen. ‘Studenten kiezen tussen “ja” of “nee”. Afhankelijk van hun antwoord volgen ze een ander pad. De game is een beslisboom die zich steeds verder vertakt, waardoor elke keuze nieuwe situaties en dilemma’s oplevert.’
Het ontwikkelen van de verhaallijnen bleek volgens Van Hout de grootste uitdaging. ‘Jurisprudentie bestaat uit losse zaken. Ik wilde er één doorlopend verhaal van maken, ongeacht de keuzes van studenten. Ik schreef het script, waarna Booike Duringen en Mark Graner van Educational Design & Technology het visueel uitwerkten. Zij hebben mij écht goed geholpen.’
Keuzes en argumentatie
Afgelopen studiejaar werd de game voor het eerst ingezet. ‘Studenten speelden het spel tijdens een zogeheten gamecollege, nadat alle theorie was behandeld’, licht Van Hout toe. ‘In het eerste uur speelden ze de game twee keer en doorliepen ze meerdere verhaallijnen door bij de eerste vraag bewust een andere keuze te maken. In het tweede uur bespraken we de argumentatie om na te gaan of ze de stof beheersten én ethische afwegingen konden onderbouwen. De game vraagt studenten vakinhoudelijke kennis te combineren met kritisch denken en daarbij ethische aspecten mee te wegen.’
Ook voor haarzelf als docent heeft de game veel waarde. ‘Veel mensen worden niet warm van Belastingrecht, laat staan Formeel Belastingrecht. Het heeft een abstract en stoffig imago. Maar zodra je ervaart waar het vak werkelijk over gaat, krijg je er meer liefde voor. Met de game kan ik beter laten zien én laten beleven wat mijn vak inhoudt.’
De eerste reacties van studenten stemmen haar optimistisch. ‘Studenten vonden de game leuk en bijzonder. Ik vond het mooi om te horen dat ze ethiek een belangrijk onderwerp vinden en daar graag meer over willen leren. We hebben de game nog maar één semester gebruikt, dus ik ben benieuwd welke inzichten volgende groepen studenten ons nog gaan geven.’
Van Hout hoopt dat de game ook breder laat zien hoe universitair onderwijs kan vernieuwen. ‘Games bieden een nieuwe manier om studenten naar de werkelijkheid te laten kijken. In de hoorcolleges discussiëren we wel veel maar daar draait het toch vooral om de theorie, terwijl de praktijk veel complexer is. Ik beschouw de rechtswetenschap holistisch: het is een drie-eenheid van mens, maatschappij en recht. Het gaat over menselijk gedrag, emoties en ethische normen. Dat kun je met een game dus veel realistischer laten ervaren.’