Diesrede 2026: Het eigenaarschap van een verbonden universiteit

Van insectenachteruitgang naar Living Lab 

Niet lang nadat de golf van publiciteit was gaan liggen en we weer gewoon aan het werk gingen ben ik op een ochtend slecht wakker geworden. Ik denk dat toen pas het besef was ingedaald dat mijn onderzoeksobject stilaan aan het verdwijnen was. En dat het niet anders kon, dan dat ik daar iets aan ging doen – van analyse van de achteruitgang naar werken aan een oplossing. Tegelijk realiseerde ik me: dit kan ik niet alleen, de ecologie – mijn vakgebied – kan dit niet op zichzelf oplossen. 

Ik ben binnen de Radboud Universiteit aan de slag gegaan met een groep collega’s rond het interfacultaire thema ‘Healthy Landscape’, met dank aan het College voor financiële steun en hulp. Ondertussen kregen we een interessante reactie op onze insectenstudie van heel dichtbij: de Ooijpolder. Met ‘Jullie zeggen dat het zo slecht gaat, maar wij denken dat het bij ons best goed gaat’, werden we uitgenodigd om een kijkje te komen nemen. In de Ooijpolder hebben vereende krachten van boeren, natuurorganisaties, gemeenten en provincie het landschap hersteld, door de aanleg van houtwallen, bloemstroken en poeltjes. In een samenwerking met collega’s van onder andere het Institute for Science and Society (ISIS) en de Faculteit Managementwetenschappen hebben we een NWA Living Lab project gefinancierd gekregen om het succes van de Ooijpolder te analyseren, en de lessen voor de toekomst eruit te destilleren. 

Tussen wetenschap en praktijk: de gezonde bodem 

Alle promovendi in het Living Lab project hebben nauw met mensen in Ooijpolder en Groesbeek samengewerkt. Laat ik ter illustratie één onderwerp eruit lichten: de bodem. Een rijk bodemleven draagt bij aan de landbouwproductie en aan de biodiversiteit. Mijn promovenda Rosa Boone werkte samen met melkveehouder Jacco van Haaren die elkaar al snel vonden in hun passie en fascinatie voor de bodem. Ik ken Jacco als een recht-door-zee agrariër die weet wat hij wil: dat zijn weilanden en akkers in een kringloop beter verbonden worden, doen wat werkt, los van conventies. Hij noemt dat ‘logisch boeren’. Waar we vanuit wetenschap en overheid in grote programma’s concepten als biologische, regeneratieve, of kringlooplandbouw ontwikkelen is dit een heerlijk nuchter perspectief. 

De vragen van Jacco en anderen leverden nieuwe uitdagingen op. Het heeft bij Rosa de wetenschap op volle toeren laten draaien. Ze heeft zich gestort op de geur van de bodem, die boeren van oudsher gebruiken om een indruk van de bodemgesteldheid te krijgen. Dat betekende pionieren met bodemgassen als proxy voor bodemgezondheid in een nieuwe samenwerking met Analytische Chemie in ons gebouw, en met steun van OnePlanet Research Center en sensorbouwer IMEC. Het heeft een eerste publicatie opgeleverd in een wetenschappelijk toptijdschrift in de bodembiologie. In de synthese van haar proefschrift over de ontwikkeling van gezonde bodems heeft Rosa nadrukkelijk betrokken hoe boeren nieuwe praktijken kunnen adopteren. 

Verbonden wetenschap 

Ik zie dit onderzoek als een uitgelezen voorbeeld van verbonden wetenschap. Rosa’s werk betreft een complex netwerk van wortels, bacteriën en schimmels in de bodem, beïnvloed door een complex netwerk van actoren bovengronds. De uitdagingen voor landbouw en natuur zijn typisch een voorbeeld van een duurzaamheidsvraagstuk. Het vraagt om een netwerk van verbindingen tussen expertises en verbondenheid met de praktijk. Ik ben daarom blij met het jaarthema waarmee de Radboud Universiteit zich als ‘verbindend’ wil gaan profileren.  

Nu is het zo: relaties aangaan en onderhouden vraagt inspanning, dat weten we allemaal. Verbinden is een werkwoord; verbinden vraagt tijd en energie, waar je eerst zelf mee aan de slag moet. De vraag is nu: wat betekent dit voor een verbindende universiteit? Wat is de rol van ons wetenschappers bij het tot stand brengen van de verbindingen? Hoe kan de universiteit het onderzoek naar complexe interdisciplinaire vraagstukken faciliteren en omarmen?

Mijn stelling voor vandaag is: zoals het er nu voorstaat, is het academisch systeem daar onvoldoende toe uitgerust. Wat ontbreekt eraan?  

Wie maken de verbindingen? 

Nadat ik slecht wakker was geworden, kon ik, gezien het stadium van mijn carrière, het me permitteren de samenwerking binnen de universiteit te inventariseren en het netwerk met boeren, waterschappen en andere maatschappelijke partners op te zetten. Het kostte veel tijd, maar leverde ook veel op. Al was de samenwerking nog pril, door de Healthy Landscape verkenning konden we ons presenteren als een geloofwaardig interdisciplinair consortium. Terugkijkend denk ik dat dat, samen met de aansprekende casus van landschapsherstel in de Ooijpolder, bepalend is geweest voor de honorering van ons NWA-onderzoeksvoorstel.   

Ik zie verschillende jongere collega’s op eenzelfde manier verbindingen leggen en onderhouden. Voor hen is het heel wat minder eenvoudig er de tijd in te stoppen. De mores van de universitaire beoordeling draait om uren te besteden aan onderwijs geven, beurzen binnenhalen en publicaties schrijven. Voor de afdeling, binnen de faculteit. Maar als we een netwerk van maatschappelijke partners willen opbouwen als basis voor nieuw transdisciplinair onderzoek, dienen onderzoekers en docenten de erkenning en waardering te krijgen voor hun inspanningen hiertoe. In het jaargesprek, en in uren. 

Hoe maken we de verbindingen?  

Het Living Lab project heeft me laten zien hoe lastig het is om de disciplines inhoudelijk te verbinden, gezien de verschillende denkkaders en methodieken. Binnen een project is er weinig tijd voor, er moet simpelweg te veel werk verzet worden. Een verbindende universiteit met interdisciplinariteit als corebusiness, zou hiervoor een goede voedingsbodem moeten leggen en het structureel ondersteunen. Hoe doe je dat? Als onderdeel daarvan zou ik willen pleiten voor een fysieke ontmoetingsplaats voor docenten, onderzoekers en studenten. Een ruimte met grofweg twee functies. 

Ten eerste, een uitnodigende plek waar geïnteresseerden van verschillende achtergronden het scherpe academische gesprek respectvol kunnen voeren. Een ruimte die geborgenheid geeft voor de ontwikkeling van wilde ideeën, van studenten tot aan hoogleraren. Waar onderzoekers elkaar kritisch en nieuwsgierig bevragen en gezamenlijk kennisvragen uitwerken waarvoor je elkaar echt nodig hebt. Waar voor een ingewikkeld vraagstuk als duurzaamheid het wetenschappelijk fundament wordt gelegd voor een moreel kompas, van waaruit concrete aanbevelingen voor samenwerking en beleid volgen. 

Tegelijk een centrum waarin plannen omgezet worden in beursaanvragen en nieuw interdisciplinair onderwijs, met een onmisbare rol voor onze uitstekende professionele diensten. Waar impact wordt gerealiseerd door actoren uit de regio uit te nodigen met hun vragen en praktische uitdagingen. Zodat we onderzoek aan de complexe vraagstukken effectief kunnen richten op het toenemend aantal programma’s voor transdisciplinaire samenwerking, zoals de Nationale Wetenschapsagenda (NWA).  

Dit kun je alleen samendoen. Onderzoekers zouden tijdelijk gedetacheerd kunnen worden in zo’n centrum waarmee je actief en duurzaam contact tussen disciplines stimuleert als onderdeel van het academische werk.  

Academisch eigenaarschap 

Voor een verbindende universiteit is zo’n interfacultaire ontmoetingsplaats net zo vanzelfsprekend als de bibliotheek en de collegezalen. Het realiseren hiervan zou verantwoordelijkheid laten zien op het aanpakken van complexe maatschappelijke vraagstukken. Tegelijk is het ook een ‘must’ dat de universiteit eigenaarschap neemt op de interdisciplinaire inhoud. Dat heeft met het volgende te maken. 

Ik vermoed dat ik niet de enige ben geweest in de academische gemeenschap die de afgelopen jaren een keer slecht wakker is geworden. Teruglopende studentenaantallen, hogere kosten voor salarissen en energie, en de aangekondigde bezuiniging van het vorige kabinet gaven en geven heel wat kopzorgen. Hoe terecht de zorgen ook zijn, ik zag in de reacties vanuit de academie vooral een soort geloofsovertuiging. Wetenschap is toch het fundament voor innovaties die de sleutel zijn voor toekomstige welvaart. De wetenschap moet ruim baan krijgen! Geef ons dat geld nou maar. 

In deze reacties herkende ik niet een verbindende universiteit zoals ik me die voorstel. Een universiteit die, zoals onze missie het zegt, wil ‘bijdragen aan een gezonde, vrije wereld met gelijke kansen voor iedereen', laat zijn unieke rol zien bij het aanpakken van de grote problemen in het hier en nu. Door eigenaarschap te tonen. Terwijl veel gevraagd wordt van burgers en bedrijven, kan de wetenschap zich niet uitsluitend richten op een vergezicht, of technische oplossingen leveren op deelgebieden. Als het daarbij blijft, hoeven we niet verrast te zijn over een toenemend sentiment of die hele wetenschap eigenlijk nog wel nodig is. 

Wat de Radboudmissie in de kern behelst is het omarmen van de complexiteit van vraagstukken als klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, digitalisering en sociale ongelijkheid. Zijn de integraliteit, de verwevenheid en gelaagdheid van deze vraagstukken niet bij uitstek interdisciplinaire wetenschappelijke uitdagingen van formaat? Hier kan de wetenschap laten zien dat ze nodig is in de wereld van vandaag. Juist hier aan de Radboud Universiteit kan het. Omdat we een goede balans hebben van sterke alfa, bèta en gammafaculteiten, en een academisch ziekenhuis allemaal vlak bij elkaar.

In een dergelijke verbindende universiteit hoeft niemand het meer alleen te doen. Zo heeft de samenwerking in het Living Lab Ooijpolder bruikbare inzichten opgeleverd rond natuurherstel en de landbouwtransitie. Het is slechts een begin. Gekoppeld aan wetenschappelijke concepten formuleren we nieuwe hypothesen die we willen toetsen samen met bijv. de Groene Metropoolregio en boerenorganisaties. Een nieuw wetenschappelijk speelveld ontvouwt zich in de verknoping van duurzame ontwikkeling met gedragsverandering, cultuurhistorie, wet- en regelgeving, fysieke en mentale gezondheid, en de regionale economie.   

Dit is slechts een voorbeeld dat illustreert hoe een verbindende universiteit het eigenaarschap op complexe maatschappelijke vraagstukken kan nemen, en hoe noodzakelijk het is dat juist nu te doen.  

Onze nieuwe strategie kan hierbij als instrument dienen, tenminste als we deze niet als keurslijf gaan invullen, maar als een kans, als middel om een doel te dienen. Als dat lukt wordt ‘connected for impact’ een catch-phrase met invulling waar we gezamenlijk trots op zullen zijn. Een bindende kracht binnen de campus, en met zichtbaarheid en aantrekkingskracht van de Radboud Universiteit buiten de campus. Deze universiteit, deze stad, deze regio verdienen het ⁱ. 

ⁱMet dank aan: José Sanders · Heleen de Coninck · Astrid Souren · Rosa Boone · Huub Ploegmakers · Lottie Pohlmann · Dick van Aalst · Esther Veerbeek ·  Petra van Wersch · Wilco Verberk · Judith Westerink · Louise Vet. Team Living Lab Ooijpolder – Groesbeek. Team Duurzaamheid RCSC – Green Office