Op dit moment kunnen gehuwde stellen alleen via de rechter scheiden, ook als ze geen minderjarige kinderen hebben en ze het eens zijn over hun echtscheiding. Dit heeft vaker geleid tot vragen of de echtscheiding voor in ieder geval die groep ook zónder de rechter geregeld kan worden – een zogenaamde buitengerechtelijke echtscheiding. In opdracht van het WODC hebben onderzoekers uit Tilburg en Nijmegen daarom de internationale ontwikkelingen op dit gebied in kaart gebracht, en een online enquête uitgevoerd onder ruim 400 gescheiden personen en andere betrokkenen uit het veld.
Burgers zijn vóór, maar voordelen zijn beperkt
Uit de enquête blijkt dat het overgrote deel van de ondervraagde burgers voorstander is van de mogelijkheid om zonder rechter te scheiden. Veel respondenten vinden de huidige rol van de rechter in de praktijk beperkt. De meesten hebben zelf afspraken gemaakt over de gevolgen van de echtscheiding, meestal met ondersteuning van een professional. ‘Mensen gaan ervan uit dat een buitengerechtelijke echtscheiding sneller en goedkoper is', aldus Machteld Vonk, hoogleraar Internationaal en Europees personen- en familierecht en een van de auteurs van het rapport.
Maar, waarschuwt Vonk, die voordelen zijn in de praktijk beperkt. ‘Een echtscheiding wordt via de rechter al relatief snel afgehandeld, en de grootste kostenpost zit niet bij de rechter, maar in het inschakelen van een advocaat.’ Ook de advocaten, ambtenaren, mediators en andere professionals waar Vonk en haar collega's mee spraken herkennen dat beeld. ‘Zij zien weinig directe efficiëntiewinst bij het schrappen van de rechter.’
Rechtsbescherming blijft essentieel
Want: als je de rechter schrapt, wie kan dan de echtscheiding uitspreken? Je moet goed nadenken over of die rol dan bijvoorbeeld bij een notaris, een advocaat, of ambtenaar komt te liggen ? Vonk: ‘De rechter wordt gezien als iemand die een belangrijke rol heeft voor de rechtsbescherming van de burger. Scheiden is een emotionele periode, en je wil voorkomen dat mensen overhaaste beslissingen nemen die nadelig voor hen uitpakken. Maar in de praktijk heeft het schrappen van de rechter daar nauwelijks gevolgen in. De rechtsbescherming zit voornamelijk bij de professionals, meestal een advocaat of mediator, die partijen bij de scheiding begeleiden. Zonder rechter moet iemand anders kunnen toetsen of mensen aan de voorwaarden voor een echtscheiding hebben voldaan. En de vraag is: wie is dat dan?
In veel andere EU-landen is er wél een procedure voor scheiden zonder rechter. De concrete invulling verschilt wel erg per land, maar in alle landen wordt getoetst of aan de wettelijke voorwaarden voor de procedure is voldaan. In sommige landen wordt daarnaast een inhoudelijke toets verricht van de door de partijen gemaakte afspraken, bijvoorbeeld om de belangen van beide partijen te beschermen. Er wordt ook gewerkt met maatregelen zoals bedenktijden, verplichte voorlichting of betrokkenheid van een notaris, maar ook in het buitenland wordt gesignaleerd dat het belangrijk is om ervoor te zorgen dat de burger beschermd wordt tijdens het proces.
In het rapport schetsen de onderzoekers acht mogelijk procedures voor buitengerechtelijke echtscheiding en bespreken bij elk van deze procedures de daaraan verbonden voor- en nadelen. Belangrijkste conclusie: er zijn geen algemene voor- en nadelen ten opzichte van de huidige situatie, deze hangen af van de manier waarop de buitengerechtelijke echtscheiding wordt ingevuld. Of er uiteindelijk een procedure komt en hoe die eruit komt te zien, is volgens de onderzoekers aan de politiek.