Carlisme
Het familiearchief biedt een uniek kijkje in de geschiedenis van de Carlistische beweging die in de negentiende eeuw in Spanje ontstond. De toenmalige Spaanse koning Ferdinand VII had alleen dochters en zou opgevolgd worden door zijn broer, Carlos Maria Isidro. Ferdinand wist Carlos echter van de troon te houden door een wet in te trekken die vrouwen uitsloot van troonopvolging. Ferdinands driejarige dochter Isabella nam in 1833 de troon over, tot groot ongenoegen van Carlos, die zichzelf daarom tot koning van Spanje uitriep. Zijn conservatieve aanhangers werden Carlisten genoemd. In drie oorlogen (tussen 1833 en 1876) gingen zij – tevergeefs – de strijd aan met de meer liberale volgelingen van Isabella om Carlos officieel op de troon te krijgen.
Ook na de negentiende eeuw bleef het Carlisme grote invloed hebben in Spanje en de rest van Europa. De lijn van Carlos Maria Isidro loopt over in het huis Bourbon de Parme, dat nog altijd een prominente plaats in de Europese adel inneemt. Adriaensen: ‘In de hele wereld wordt er gekeken naar de geschiedenis van het conservatisme en daar speelt het Carlisme een belangrijke rol in.’
Het huis Bourbon de Parme is een internationaal koningshuis met takken in Oostenrijk en Italië. Het archief bevat dan ook een groot aantal documenten dat grenzen overstijgt, zoals brieven van de laatste keizerin van Oostenrijk en andere voorname personen uit de Europese adel. ‘Ook daarom heeft prins Carlos het archief juist hiernaartoe gebracht, in plaats van naar een archief in Spanje. Hier bestuderen we ook de bredere Europese context. De overdracht biedt kansen om het archief en het Carlisme, ook in verband met het conservatisme, genuanceerd te bekijken en niet alleen door een Spaanse bril.’
De reisfoto’s van Maria de las Nieves
Het archief is een rijke voedingsbodem voor onderzoek vanuit verschillende invalshoeken in de geesteswetenschappen. Een pronkstuk uit het archief is bijvoorbeeld het materiaal van Maria de las Nieves de Braganza, een oudtante van prins Carlos. Na de Carlistische oorlogen was zij voor een periode niet meer welkom in Spanje. Samen met haar man en een aantal bedienden reisde zij daarom in het begin van de twintigste eeuw de wereld rond. De dagboeken die zij tijdens haar reizen schreef, zijn voor een deel al eerder door het Spaanse Archivo Histórico Nacional gedigitaliseerd. Bij de overdracht van het familiearchief kwam echter ook een uitgebreide fotocollectie boven water.
‘Waar ik echt helemaal door gefascineerd was, was dat zij ook twintigduizend foto’s heeft genomen, die tot nu toe nooit zijn onderzocht’, zegt Adriaensen enthousiast. ‘Soms lijken het gewoon vakantiekiekjes of mislukte foto’s, maar sommige zijn ook heel mooi gemaakt. Het is moeilijk om te vast te stellen of ze nu echt kunstambities had - waarschijnlijk toch wel, als ze er zoveel maakt. Maar ze heeft ook duidelijke etnografische ambities, want ze maakt echt foto’s die proberen een soort visie op de maatschappij te geven. Dat heeft Nanne van Schie, studente Algemene Cultuurwetenschappen en stagiaire bij het archief, overtuigend aangetoond tijdens haar lezing bij de overdracht’
De foto’s leggen sociale verhoudingen uit de vroege twintigste eeuw bloot. ‘De materialen van Maria belichten de rol die gender en klasse speelden ten tijde van het opkomende toerisme. Ze laten letterlijk zien wie de bagage moest dragen, en wie wat deed,’ stelt Adriaensen. Zo fotografeerde Maria bijvoorbeeld haar reisgezel Carmen, een vrouw van kleur. Zij werkte onder slechte omstandigheden als huishoudster bij een gezin in Florida, tot ze door Maria werd vrijgekocht en meegenomen op haar reizen. ‘Vanuit een postkoloniaal perspectief zijn dat heel interessante foto’s.’
De foto’s van Maria de las Nieves de Braganza zijn slechts één element uit het grote, diverse archief. ‘Veel documenten zijn heel interessant en hebben een enorme historische waarde. Om die goed te kunnen onderzoeken gaan we ook proberen nieuwe onderzoekers aan te trekken, uit Spanje bijvoorbeeld’, zegt Adriaensen.
Digital Humanities
Voordat er volop aan onderzoek begonnen kan worden, zullen de stukken eerst moeten worden gearchiveerd. Ook dit proces vormt een interessante uitdaging voor RICH. Adriaensen: ‘We gaan bekijken of we een nieuw Digital Humanities-project kunnen starten, waarin het digitaliseren van het archief centraal staat. Het is ontzettend belangrijk om dit complexe, meertalige en multimediale archief goed in kaart te brengen en toegankelijk te maken voor verder onderzoek.’
Foto: Bijzondere collecties Radboud Universiteit. Fotograaf: Dick van Aalst
