Dries Lyna en Kathryn Smith
Dries Lyna en Kathryn Smith

Forensisch artiest geeft gezicht aan Nijmeegse tot slaaf gemaakte

Historicus Dries Lyna van de Radboud Universiteit is een samenwerking aangegaan met de Zuid-Afrikaanse forensisch kunstenaar Kathryn Smith. Samen maken ze een portret van een Indonesische “gewezen lijfeigene” die 200 jaar geleden in Nijmegen leefde. Het portret wordt opgebouwd uit portretfoto’s van hedendaagse Nijmegenaren met Indonesische roots. Tijdens de Keti Koti herdenking op 30 juni wordt het portret officieel onthuld.

In 1814 overleed een negentienjarige jongen uit Indonesië in Nijmegen. Historicus Dries Lyna was geïntrigeerd door diens overlijdensakte en had vraagtekens rond het levensverhaal van deze jongen, die in het archief de naam “Manille” had. “In de overlijdensakte staat dat hij slaafgemaakte was uit Makassar van een Nederlandse militair uit Amsterdam. Toen die militair terugkeerde uit Indonesië en kapitein werd van een bataljon in Nijmegen, kwam Manille samen met hem hier terecht. We weten echter niet hoe hij hier is komen te overlijden,” vertelt Lyna. 

Schaduwen van de geschiedenis

Daarmee legt hij meteen de vinger op de zere plek als het op archiefonderzoek aankomt. “Zoals altijd met slavernijgeschiedenissen, weten we veel meer van het leven van de eigenaar dan van de tot slaaf gemaakte,” verzucht Lyna. “Van Manille kennen we enkel de naam die hem door een eigenaar is gegeven, we weten niet eens welke naam zijn ouders hem gaven.”

Hoog tijd dus om juist mensen als Manille uit de schaduw te laten stappen en hen een gezicht te geven. Daarom vroeg Lyna de Zuid-Afrikaanse artiest en hoogleraar Kathryn Smith, van huis uit beeldend en forensisch kunstenaar, een portret te maken van Manille. Smith maakte eerder al portretten van tot slaaf gemaakte mensen in de voormalige Kaapkolonie voor de tentoonstelling Fugitive, die nu te zien is in het Erasmusgebouw van de Radboud Universiteit.

Kathryn Smith

Onderbelicht verleden

Door Manille een gezicht te geven, hopen Smith en Lyna in samenwerking met het Besiendershuis en Stemmen Uit Nijmegen ook een opening te geven naar het grotere verhaal: dat van het vooralsnog onbelichte slavernijverleden van Nederland en Indonesië. Lyna: “Er komt de laatste jaren steeds meer aandacht voor het koloniale verleden van Nederland, maar de focus ligt tot nu toe vooral op de Caraïbische gebieden. Er is nog niet zo veel aandacht geweest voor de Indonesische diaspora.”

Forensische uitdaging

Menselijke resten, zoals een schedel, zijn vaak het uitgangspunt voor forensische kunstenaars om gezichtsreconstructies te maken. Op basis van die fysieke aanwijzingen creëren ze een accurate reconstructie voor de identificatie van onbekende overledenen, of om het uiterlijk van mensen uit het verleden na te bootsen voor historisch onderzoek of museumstukken. Maar Smith ziet er een kunst in om zichzelf op dat gebied uit te dagen. Voor het project Fugitive baseerde ze haar portretten puur op tekstuele beschrijvingen, die afkomstig waren van berichten die in kranten werden geplaatst door de eigenaars van weggelopen tot slaaf gemaakte mensen in het begin van de negentiende eeuw. 

Met het Manille-project legt de kunstenaar de lat nu iets hoger, omdat er geen enkele aanwijzing is over hoe hij er in het echt uitgezien kan hebben. De grootste uitdaging is volgens Smith om de juiste manier te vinden om Manille af te beelden, rekening houdend met hoe ingewikkeld dat is: het is immers onmogelijk om een volledig accuraat portret te maken. Smith: "Je wilt vooral niet in de val trappen dat je een stereotype creëert van iemand uit Indonesië.” 

Community betrekken

De kunstenaar koos er daarom voor om vooral niet terug te grijpen naar prenten of foto’s uit het koloniale verleden, om zo te gissen hoe Manille eruit zou hebben gezien, maar juist om het portret op te bouwen uit gezichten van personen met Indonesische wortels die nu in Nijmegen wonen. Tijdens haar ‘artist in residence’ week in het Besiendershuis in Nijmegen werkte ze met een groep vrijwilligers uit de gemeenschap die poseerden voor een portretfoto, zodat ze elementen van hun gezichten kon samenvoegen in het uiteindelijke portret. “Het eindresultaat moet echt een co-creatie worden met deze gemeenschap van Nijmegenaren met Indonesische roots “, legt Smith uit. “Ik ben me ervan bewust dat dit niet mijn eigen geschiedenis is, maar ik stel mijn vaardigheden in dienst van hun verhaal.”

Kracht van een gezicht

Het is niet niks om mensen te vragen hun gezicht te doneren, vindt Smith. “Vanwege allerlei technologische ontwikkelingen zijn we ons tegenwoordig erg bewust van de kracht van een gezicht. Technologieën als gezichtsherkenning en deepfakes hebben immers grote impact op onze privacy, de politiek, en op ons gevoel van wat waar is en wat niet. Je moet heel voorzichtig zijn. ” 

Maar als forensisch tekenaar kent ze juist ook de positieve impact die een geconstrueerd gezicht kan hebben. “Ik word ingevlogen wanneer het forensisch onderzoek op een dood spoor zit. Zonder 'wetenschappelijke' methoden voor menselijke identificatie, zoals vingerafdrukken, DNA of gebitsgegevens, is de enige optie die overblijft een gezichtsconstructie maken en die het publiek insturen, in de hoop dat het beeld iemand bekend voorkomt en dat diegene de autoriteiten inlicht. Het voelt als een speld in een hooiberg, alsof het nooit zou mogen werken. Maar het werkt wel: iemand herkent iets van een geliefde in het portret. Dat is echt die menselijke connectie, dat een mens een ander mens herkent.”

Menselijke connectie centraal

Dankzij die ervaringen weet Smith het verleden een herkenbaar en krachtig gezicht te geven. Vooral de menselijke connectie zal bij het portret van Manille centraal staan. “Het idee is om een portret te creëren dat niet alleen geloofwaardig is, maar ook dat gevoel van verbondenheid en een soort herkenning van persoonlijkheid oproept. Ik heb in mijn eerdere werk gezien dat dat ongelooflijk krachtig is.” Ook Lyna gelooft dat het persoonlijke verhaal van Manille tot een breed publiek kan spreken: “Ik zie nog veel mogelijkheden om zijn verhaal in te zetten en te herdenken.” Zo zijn er al plannen voor een tentoonstelling dit najaar in het Besiendershuis.

Het portret van Manille kijkt mee op de Keti Koti herdenkingsceremonie op 30 juni 2024 in de raadszaal van het Nijmeegse stadhuis. Het project rond Manille is onderdeel van een samenwerking tussen cultuurmaker Besiendershuis en de Faculteit der Letteren van de Radboud Universiteit, waarin urgente maatschappelijke thema’s de aandacht krijgen in diverse art meets science projecten. Het (Nijmeegs) slavernijverleden en doorwerking daarvan in het heden is het eerste thema binnen deze samenwerking. In 2024 voeren Coen van Galen en Joris van den Tol, beiden Radboud Universiteit, bovendien een onderzoek uit in hoeverre de gemeente Nijmegen betrokken is geweest bij slavernij.

Contactinformatie

Thema
Diversiteit, Geschiedenis, Kunst & Cultuur