Boeren die stedelingen met stenen bekogelen. Vissers die een stadhuis bestormen. Omgekeerde vlaggen en de prinsenvlag (historische Nederlandse vlag) wapperen op kerktorens als symbolen van oproer tegen de democratische besluiten uit Den Haag. Het hád onderdeel kunnen zijn van nieuwsfragmenten uit 2025, maar ook dit vond allemaal plaats in 1799.
‘We hebben het over een tijd waarin burgers meer inspraak eisen. In Nederland onder meer bij monde van de Patriottenbeweging (1781-1787)’, legt Rosendaal uit. ‘Vervolgens breekt de Franse Revolutie (1789) uit en die geest van vrijheid, gelijkheid en broederschap leidt in 1795 tot de Bataafse Omwenteling. Het moment waarop regenten en stadhouder Willem V, prins van Oranje, worden afgezet.’
Alsnog groeit de verdeeldheid en onvrede. Dat blijkt onder meer uit de twee staatsgrepen die in 1798 plaatsvinden. ‘De eerste, in januari, door radicale revolutionairen die daarmee in de Bataafse Republiek de eerste Nederlandse grondwet afdwingen. Nederland wordt een eenheidsstaat met een democratisch gekozen bestuur en scheiding van kerk en staat.’ Krap een halfjaar later volgt een nieuwe staatsgreep. ‘Dit keer door gematigder revolutionairen die de radicaliteit terugdraaien.’
Brieven met citroenzuur
Ondertussen ruiken de afgezette en verdreven bestuurders, onder wie erfprins Willem Frederik (zoon van stadhouder Willem V), hun kansen om de macht terug te grijpen. In Berlijn maakt de erfprins een plan om met Engelse, Pruisische én Russische hulp de oude orde te herstellen via een contrarevolutie. En daar begint het Oranjecomplot. ‘Willem Frederik bouwt aan een netwerk van oud-regenten en militairen die zich onder strikte geheimhouding gaan inzetten voor zijn machtsovername’, vertelt Rosendaal. Om niet ontdekt te worden schrijven ze elkaar brieven in codetaal of met citroenzuur zodat het inkt ineens onzichtbaar wordt. Ondertussen peilen ze de onvrede in Nederland en bespioneren ze de Nederlandse vloot. Een aantal officieren blijkt bereid verraad te plegen en zich aan te sluiten bij de Engelsen, als het tijdstip daartoe aandient.
In de zomer van 1799 staat bijna iedereen in de startblokken, maar lukt het nog steeds niet Pruisen over te halen om ook troepen te leveren. De tijd begint te dringen en eind augustus gaat de Britse regering met de samenzweerders over tot een invasie. Voor de kust van Den Helder arriveren 24.000 Britse en 18.000 Russische soldaten, terwijl in de Achterhoek en Twente een klein legertje de Bataafse Republiek binnenvalt. Al snel blijkt dat de steun voor de contrarevolutie stukken minder groot is dan vooraf ingeschat. ‘Op het platteland heerst wat enthousiasme, maar in de steden allerminst. Zo rukt in Gelderland de burgermacht van Arnhem uit om de opstand in de Achterhoek neer te slaan.’
Ondertussen proberen in Noord-Holland de Bataafse en Franse soldaten de Engelse en Russische legers het land uit te duwen. ‘Dit gebeurt tijdens zeer bloedige veldslagen waar aan beide kanten duizenden soldaten sneuvelen en die bovendien worden uitgevochten op het strand, in de duinen en tussen slootjes en drassige poldergrond die het vechten alleen nog maar moeilijker maken.’ Op 6 oktober valt de beslissing tijdens de slag bij Castricum. De Engelsen verliezen weer en op 18 oktober capituleren ze. Daarmee is het Oranjecomplot mislukt. Voorlopig althans, maar daarover zo meer ...
Intiem inkijkje in politieke besluitvorming
De parallellen tussen 1799 en 2025 zijn treffend, vindt Rosendaal. ‘Denk aan de onvrede over “wat ze daar in Den Haag besluiten” en de strijd tussen stad en platteland. Boeren en vissers scharen zich achter de oude orde met traditionele waarden, terwijl stedelingen een samenleving op basis van gelijkheid en democratie voorstaan. Het leidt tot oplopende agressie: vrijheidsbomen – in 1799 symbolen van democratie – die worden omgehakt of afgebrand, vrouwen die met stenen naar Arnhemse burgers gooien of boeren die het gemeentehuis bestormen. Soms vroeg ik me af of dit 225 jaar geleden plaatsvond of dat ik het gisteren op het journaal zag.’
Hoewel de machtsgreep mislukt, slaagt het complot goed in de opzet om onder de radar te blijven. Sterker: Rosendaal stuitte pas een jaar of vijf geleden op de samenzwering toen hem werd gevraagd iets te schrijven over de Bataafs-Franse tijd in Gelderland. ‘Orangist August Robbert baron van Heeckeren van Suideras was één van de Oranjegezinden die in 1799 de Achterhoek binnenvalt en via brieven die hij verstuurt ontdekte ik dat er nog veel meer brieven zijn en dat van Suideras slechts één betrokkene in een veel groter complot was.’
Die brieven geven een opvallend intiem inkijkje in politieke besluitvorming op het hoogste niveau. ‘Als een vlieg op de muur zit je plots in de kamer met Willem Frederik terwijl hij in bijzijn van vrouw en kinderen zijn plannen ontvouwt. Vergelijk het met de bespreking tussen Trump en Musk in de Oval Office waar het zoontje van Musk ook aanwezig was.’ Rosendaal geeft nog een voorbeeld. ‘De Fransen willen een Oranjegezinde veerbaas in Hedel, vlakbij Den Bosch, arresteren nadat hij Franse troepen tegenhield door het veer te stoppen. Dit komt de koning van Pruisen ter ore die gelijk een brief opstelt om te zorgen dat die man gered wordt. Dat heeft wat weg van de gesprekken die diplomaten onlangs voerden om mensen op een activistenboot naar Gaza vrij te krijgen.’
Maar was het complot ook mislukt?
Zoals gezegd, de Engelsen en de erfprins trekken zich eind 1799 terug. Twee jaar later doen de Oranjes afstand van alle aanspraak op de macht in Nederland. Maar dooft hun plan daarmee ook uit? Het lijkt er niet op. ‘We weten dat Willem Frederik in 1813 terugkeerde op Nederlandse bodem en uiteindelijk de eerste koning der Nederlanden werd. Het lijkt erop dat een aantal leden van het complot van 1799 een kleine vijftien jaar later opnieuw geactiveerd werd. Veel betrokkenen uit 1799 worden later in de adelstand verheven of krijgen andere hoge posities.’ Daarbij is Rosendaal ook benieuwd naar de rol van de Engelsen. ‘In Nederland zien we 1813 als hét jaar van onze hernieuwde soevereiniteit, maar volgens mij is de rol van de Britten daarbij stukken groter dan tot nu toe in de geschiedenisboeken staat. Was Nederland daadwerkelijk weer onafhankelijk of werd het veeleer een ‘puppet’ van de Engelsen? Dat zou ik graag verder onderzoeken.’
Joost Rosendaal | Het Oranjecomplot. De strijd om Nederland in 1799 | Uitgeverij Boom
Afbeelding: De slag bij Castricum, verbeeld door Charles Rochussen. Bron: Wikimedia Commons
