‘Al twintig jaar spreek ik één-op-één met mensen met psychopathische kenmerken in tbs-klinieken en gevangenissen, zonder directe toezicht van bewakers in dezelfde ruimte. En in die tijd heb ik nog nooit één incident gehad’, begint Brazil.
Hoe zouden we Hannibal Lecter kunnen helpen?
Wie ‘The Silence of the Lambs’, ‘Se7en’ of ‘American Psycho’ heeft gezien weet het zeker: psychopaten zijn het pure kwaad, levensgevaarlijk, en moeten voor altijd opgesloten worden. Cognitief neurowetenschapper Inti Brazil bewijst met zijn onderzoek iets anders. De zogenoemde psychopaten zijn niet het pure kwaad, maar hebben vooral moeite om hun vernietigende gedrag aan te passen. Dat komt omdat hun brein anders werkt dan ‘normaal’.
Maar zo’n omgeving is natuurlijk geen weerspiegeling van de werkelijkheid. In het echte leven kan het zo zijn dat je een persoon met psychopathische kenmerken alleen al verkeerd aan hoeft te kijken om een extreme reactie te ontlokken. Betekent die ene seconde waarin iemand de grens overgaat dat die persoon steeds op zoek is naar manieren om schade aan te richten? Brazil denkt van niet en laat met zijn onderzoek iets belangrijks zien: mensen met psychopathie zijn niet ieder moment van de dag bezig met destructief gedrag, zoals films ons graag doen geloven.
De één is zo geworden, de ander heeft er een aanleg voor
Wanneer ben je een ‘psychopaat’?
Dé psychopaat, zoals Hannibal Lecter uit The Silence of the Lambs (1991), bestaat eigenlijk alleen in films. ‘Bovendien werkt de term psychopaat een verkeerd en negatief beeld in de hand’, zegt Brazil. Hij spreekt daarom liever van (extreem) antisociaal gedrag of mensen met psychopathische kenmerken. Ze hebben onder andere weinig schuldgevoel, moeite met empathie en handelen vaak uit eigenbelang. Je afval op straat gooien, terwijl je weet dat dit niet moet, is eigenlijk al een vorm van antisociaal gedrag. Maar van die mensen zou je niet snel zeggen dat ze psychopathische neigingen hebben.
Waarom gedragen mensen zich antisociaal?
‘De één is zo geworden, de ander heeft er een aanleg voor’, legt Brazil uit. Mensen met psychopathische kenmerken hebben in ieder geval moeite om informatie te verwerken waarmee ze hun gedrag aan kunnen passen. ‘Sommigen hebben al tien keer vastgezeten en vervallen toch in antisociaal gedrag’, verduidelijkt Brazil.
Slechts één procent van de Nederlandse bevolking is gediagnostiseerd met extreme vormen van psychopathie.
Daarnaast staat hun emotionele belevingswereld het maken van rationele keuzes in de weg. Als je jouw emoties niet goed kunt verwerken of die van anderen verkeerd interpreteert is boosheid vaak de makkelijkste emotie voor je brein om te hebben, met alle gevolgen van dien. Zo werkt het, in een extremere vorm, ook in het brein van mensen met psychopathische kenmerken.
Wat gebeurt er in de hersenen?
Tijd om deze hersenactiviteit eens onder de loep te nemen. ‘We weten inmiddels dat mensen met psychopathische kenmerken minder sterke verbindingen hebben tussen de amygdala en de prefrontale cortex dan gemiddeld’, zegt Brazil. De amygdala zijn twee knobbeltjes diep in de hersenen die veel met emoties en gedrag doen. Het zorgt bijvoorbeeld voor een vecht- of vluchtreactie tijdens gevaar, maar het helpt ook sociale signalen zoals lichaamstaal en gezichtsuitdrukkingen te herkennen. De prefrontale cortex helpt je om impulsieve en emotionele reacties te reguleren, en met (moeilijke) keuzes maken. Als de brug tussen de amygdala en prefrontale cortex niet goed werkt, kun je dus ineens buitenproportioneel op een alledaagse situatie reageren.
Een voorbeeld: de supermarkt
Stel je voor, iemand met psychopathische kenmerken wil betalen in de supermarkt. Ineens dringt er iemand voor in de rij. Het overlevingsmechanisme, met de amygdala als centrale speler, wordt geactiveerd dankzij de bedreiging of frustratie die voortkomt uit het voordringen; het eigenbelang komt in gevaar. Diegene wordt boos, en omdat de prefrontale cortex onvoldoende bijspringt om de opwinding te reguleren gaat die boosheid een eigen leven leiden. Diegene bereid zich voor om in actie te komen tegen de dreiging en de drempel naar agressief gedrag wordt laag. En zo kan het ineens gebeuren dat de voordringer een harde klap krijgt.
Slechts één procent
Slechts één procent van de Nederlandse bevolking is gediagnostiseerd met extreme vormen van psychopathie. Toch kunnen deze mensen enorme schade aanrichten. ‘Omdat het moeilijk is om onze samenleving zo in te richten dat deze één procent geen gevaar vormt, zullen we ons dus moeten focussen op manieren waarmee we hun schadelijke gedrag kunnen verminderen’, zegt Brazil.
Algoritmes en behandelingen
Brazil ontwikkelt daarom een computeralgoritme die, op basis van gegevens over de informatieverwerking van het brein, de ‘probleemgebieden’ kan herkennen bij mensen met psychopathische kenmerken. ‘Daarmee kunnen we makkelijker per persoon behandelingen kiezen die passen bij hoe diegene informatie verwerkt. Als iemand bijvoorbeeld niet leert van straf, maar wel goed is in het verdelen van aandacht, weten we dat we minder nadruk moeten leggen op behandelingen die de concentratie verbeteren,’ zegt Brazil.
Kunnen we onze samenleving ‘psychopaat-proof’ inrichten?
We kunnen onze samenleving niet volledig 'psychopaat-proof' maken, maar een persoonlijkere benadering biedt hoop. Deze benadering helpt ons in de toekomst hopelijk naar een veel efficiënter en doeltreffender behandeltraject. Zo kunnen we het schadelijke gedrag van mensen met psychopathische kenmerken verminderen én kunnen ze hopelijk zelfs op een zinvolle manier meedoen in onze samenleving.
Inti Brazil bij Universiteit van Nederland
Volg ons op Instagram
Op de hoogte blijven van al het onderzoeksnieuws van de Radboud Universiteit? Volg ons Instagramkanaal: @radboud.onderzoek.
Contactinformatie
- Contactpersoon
- dr. I.A. Brazil (Inti)
- Organisatieonderdeel
- Faculteit der Sociale Wetenschappen, Donders Centre for Cognition
- Gaat over persoon
- dr. I.A. Brazil (Inti)
- Thema
- Gedrag, Hersenen, Zorg & Gezondheid