Nog niet zo heel lang geleden hadden bovenstaande scenario’s wellicht absurd en dystopisch geklonken, voorbehouden aan niet-Westerse, autocratische regimes. Maar gezien de ontwikkelingen de afgelopen jaren in Hongarije, de Verenigde Staten en Polen – landen die als bondgenoten van Nederland worden gezien – is het plots een stuk minder vergezocht. ‘We leven in een wereld die niet alleen post-truth, maar ook post-rules is: sommige politici claimen dat de waarheid én de regels niet op hen van toepassing zijn’, legt Bart Jacobs uit.
Dat noopte Jacobs, hoogleraar en expert in cyberveiligheid, om samen met Rowin Jansen, jurist gespecialiseerd in het nationale veiligheidsrecht, Democratie onder druk te schrijven. ‘Daarin laten we aan de hand van acht concrete scenario’s zien hoe ook in Nederland politici en de geheime diensten kunnen ontsporen’, zegt Jansen. ‘Het is een boek voor iedereen met interesse in de democratische rechtsstaat, die op de hoogte wil zijn van de risico’s én de waarborgen die we in Nederland hebben.'
Opeenstapeling van kleine ingrepen
Jacobs: ‘Stel dat een minister van Binnenlandse Zaken een probleem heeft met soevereinen die de overheid weigeren te erkennen. Wat als de minister die groep bestempelt tot tegenstanders van zijn politieke beleid, en de inlichtingendiensten vraagt om ze in de gaten te houden? Kan dat zomaar, of zegt een ambtenaar nee tegen zo'n vraag? En wat gebeurt er als een diensthoofd of toezichthouder de minister weigert?’
‘We vrezen niet voor iets groots en direct als een staatsgreep, maar het gevaar zit hem in een opeenstapeling van kleine en subtiele ingrepen', voegt Jansen toe. ‘Je draait hier een geldkraantje dicht, vervangt daar wat lastige mensen, en rekt op allerlei plekken je bevoegdheden net een klein beetje verder op. Die optelsom van maatregelen kan gevaarlijk zijn, juist als het gaat om afgeschermde delen van de overheid zoals de geheime diensten. Ons boek laat zien waar de risico's zitten als er dan niemand ingrijpt.'
Autocratische stresstest
De onderzoekers wijzen bijvoorbeeld naar veel nieuwe wetgeving rondom de inlichtingendiensten. Politici claimen, vanwege onder andere oorlogen in Oekraïne en het Midden-Oosten, en door technologische ontwikkelingen zoals generatieve AI en sociale media, dat de diensten nieuwe bevoegdheden nodig hebben om ons veilig te houden. Maar, waarschuwt Jacobs: dat is een gevaarlijk gelegenheidsargument. ‘Nieuwe wetgeving kan noodzakelijk lijken, maar ook te veel ruimte bieden aan een ontspoorde minister en daarmee permanent schade toebrengen aan de democratische rechtsstaat’
De twee onderzoekers pleiten ervoor om nieuwe wetgeving standaard te onderwerpen aan een autocratische stresstest. Jansen: ‘Waar zitten de mazen in de wet? Wat zijn de misbruikrisico's? Hoe sluiten we de juridische geitenpaadjes voor autocratische politici op tijd af? Juist omdat veel beslissingen rond nationale veiligheid in het geheim plaatsvinden, is het risico op misbruik groot. In Democratie onder druk beschrijven we de vangrails die dat misbruik moeten voorkomen, en waarom we die vangrails moeten koesteren en versterken.’
'Democratie onder druk: over de geheime diensten in turbulente tijden' is vanaf 13 mei verkrijgbaar, en wordt uitgegeven door Querido Facto.