Stockfoto rechtsstaat
Stockfoto rechtsstaat

Kwetsbaarheid Nederlandse rechtsstaat belicht in nieuw themanummer Nederlands Juristenblad

De democratische rechtsstaat is kwetsbaarder dan we doorgaans denken; óók in Nederland. Zo blijkt uit ontwikkelingen in binnen- en buitenland. Het was aanleiding voor de onderzoeksgroep ‘Dragende beginselen en fundamentele rechten’ (onderdeel van het Onderzoekcentrum voor Staat & Recht) er een themanummer van het Nederlands Juristenblad aan te wijden genaamd ‘De weerbare democratische rechtsstaat’. Het boekwerk wordt op 7 december tijdens het symposium ‘Naar een weerbare democratische rechtsstaat’ aangeboden aan de voorzitter van de Staatscommissie Rechtsstaat. 

Een volledig themanummer over de kwetsbaarheid van de (Nederlandse) rechtsstaat. Is het echt zo zorgelijk gesteld? “Er zijn enkele concrete aanleidingen voor”, zo legt hoogleraar Rechtsfilosofie Ronald Tinnevelt uit. Hij is samen met universitair hoofdocent Staatsrecht Michiel van Emmerik en docent Algemene rechtswetenschap Rowin Jansen één van de penvoerders van het themanummer. “Wij willen een breder perspectief schetsen met oog voor de verschillende vormen van ‘rechtsstatelijk verval’. Bij die term dacht men de afgelopen jaren vooral aan gevallen als Polen en Hongarije: autoritaire en populistische leiders die proberen de macht van rechters en constitutionele toetsing aan banden te leggen. In Nederland denkt men dan doorgaans dat het hier niet zo’n vaart zal lopen. We kennen immers een lange rechtsstatelijke traditie.”

Drie componenten van rechtsstatelijk verval

Maar de bedreiging van de rechtsstaat is ook op andere vlakken zichtbaar. “Denk bijvoorbeeld aan het rapport ‘Ongekend onrecht’ over de kinderopvangtoeslagaffaire, waarin expliciet staat dat de grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden zijn. Of de afhandeling van de gaswinningsschade in Groningen, waar het voor de burger heel moeilijk is om erkend te krijgen dat deze schade heeft geleden. Deze voorbeelden laten zien dat er nog een andere component zit aan rechtsstatelijk verval: de overheid leeft de zorgtaak ten aanzien van de burger niet goed na. Tot slot plaatsen wij daar nog een derde component bij: we zien geregeld dat zwaarwegende adviezen van adviesorganen  niet serieus worden genomen door de politieke leiding. De regering zoekt soms geitenpaadjes om te voldoen aan een politiek doel, terwijl het rechtsstatelijk kader eigenlijk niet toestaat dat dat doel nagestreefd wordt. Je ziet dus dat het probleem erg breed is.” 

Met het themanummer willen de onderzoekers het onderwerp opnieuw voor het voetlicht plaatsen en oproepen tot reflectie. Tinnevelt: “We stellen onder meer de vraag ‘Welke formele en informele instrumenten kunnen verval voorkomen en de rechtsstaat weerbaarder maken?’ Bij formele waarborgen kun je denken aan de scheiding van macht, beperking van ambtstermijnen of de bescherming van rechterlijke onafhankelijkheid. Tevens willen we informele waarborgen onderzoeken: welke rechtsstatelijke cultuur is nodig om dit bouwwerk in stand te houden? We kloppen ons, zoals ik eerder zei, vaak op de borst over onze rechtsstatelijke cultuur. ‘Die incidenten uit Polen en Hongarije gebeuren hier niet, hier zit het stevig in elkaar.’ Maar er zijn inmiddels genoeg voorbeelden voorhanden om daar vraagtekens bij te zetten.” 

Partijprogramma’s bevatten onrechtsstatelijke voorstellen

Hoe valt dit te zien tegen het licht van de recente verkiezingsuitslag? “Veel mensen duiken nu op dit thema. En inderdaad: de uitslag van de afgelopen verkiezingen laat zien dat rechtsstatelijkheid een belangrijk thema is. Uit een rapport van de Nederlandse Orde van Advocaten bleek dat tien van de zestien onderzochte partijprogramma’s voorstellen bevatten die in meer of mindere mate tegen de rechtsstaat ingaan. Onder de streep zou je dan kunnen spreken van een gebrek aan rechtsstatelijke verantwoordelijkheid.” 

Het themanummer wordt met een symposium bij de Raad van State gelanceerd. De samenstellers hopen dat het boekwerk het debat over de breedte van de weerbaarheid van de rechtsstaat verder aanwakkert. “In de academische wereld én in de politiek juridische wereld. Het is wat dat betreft fijn dat we een van de meest vooraanstaande Nederlandse juridische bladen bereid hebben gevonden om hier een volledig nummer aan te besteden.” Tijdens het symposium overhandigen de onderzoekers het eerste exemplaar aan de voorzitter van de Staatscommissie Rechtsstaat. De instelling van deze commissie vorig jaar, die als opdracht heeft ‘nadrukkelijk aandacht te hebben voor bescherming van burgers tegen onvoorziene en ongewenste gevolgen van overheidsmaatregelen’, was een van de initiële aanleidingen van dit themanummer. Het nummer is te bestellen op de website van het Nederlands Juristenblad.