Klimaatverandering, afbrokkeling van democratieën en bezuinigingen op onderwijs en wetenschap. Samen met collega’s uit Zwitserland ontwikkelt Bareerah Hafeez Hoorani, universitair docent kwalitatief onderzoek, een methode om dit soort complexe problemen te doorgronden. ‘Het is een soort tijdreizen.’
Hoorani werkt samen met collega’s uit Zwitserland (Gizem Kadıoğlu and Michael Gibbert) van de Università della Svizzera Italiana aan een onderzoeksmethode die gebruikt maakt van zogenoemde counterfactuals, contrafeiten in gebrekkig Nederlands. Het zijn eigenlijk ‘wat als’-scenario’s, legt Hoorani uit.
‘De geplande bezuinigingen op het hoger onderwijs, bijvoorbeeld. Als je dat probleem wil doorgronden en wil weten wat het effect kan zijn, moet je terug in de tijd gaan naar een situatie waarin we met een vergelijkbaar probleem kampten. In de jaren tachtig, bijvoorbeeld, werd er flink bezuinigd op onderwijs: verschillende opleidingen werden geschrapt, waaronder tandheelkunde in Utrecht.’
‘Vervolgens ga je in stappen te werk. Eerst kijk je naar de situatie van toen. Hoe gingen we het probleem toen te lijf? Maar ook, wat waren toen de gevolgen? Vervolgens ga je mogelijke alternatieve scenario’s bedenken die niet zijn uitgekomen. Welke innovaties hebben we daardoor bijvoorbeeld gemist? In de laatste stap gebruik je al die kennis om een mogelijke toekomst te visualiseren. Kortom, met wat-als-scenario’s stel je het verleden opnieuw voor, bevraag je het heden en bedenk je alternatieve toekomsten.’
Het gaat dus feitelijk om leren van de geschiedenis?
‘Eigenlijk is het een soort tijdreizen. De kern van de methode draait om reflectief, kritisch en creatief denken. Daarvoor kun je teruggaan naar eenzelfde situatie uit het verleden, of eenzelfde situatie in een ander land, maar je kunt gebruik maken van fictie. Kijk bijvoorbeeld naar de uitgestorven reuzenwolf die Amerikaanse wetenschappers “weer tot leven hebben gewekt.” Verhalen als ‘Jurassic Park’ kunnen helpen om na te denken over dit soort technologieën en hoe we daar mee om moeten gaan.’
Maar de counterfactuals-methode kan ook organisaties en bedrijven helpen?
‘Zeker. Als een organisatie in een crisis verkeert of worstelt met vragen over verduurzaming, bijvoorbeeld. Duurzaamheid lijkt iets van nu, maar ook vroeger waren bedrijven en organisaties daar al op een bepaalde manier mee bezig. Door heel kritisch te reflecteren op de uitdaging van toen en door na te denken over alternatieve scenario’s, wat als ze het duurzaamheidsissue toen anders hadden aangepakt, krijg je een berg relevante informatie die je kunt gebruiken om nu effectieve strategieën te ontwikkelen.’
Als het bijvoorbeeld gaat over de bezuinigingen op het hoger onderwijs dan moet je ervoor zorgen dat er een econoom, een onderwijskundige, een politicoloog, een historicus en een socioloog aan tafel zitten. Samen ga je dan aan de slag met de verschillende fases van kritisch reflecteren.
Hoe werkt dat in de praktijk? Doe je dat alleen?
‘Dat kun je zeker niet alleen. Het belangrijkste is juist dat alle relevante expertises aan tafel zitten als je ‘wat als’-scenario’s gaat ontwikkelen. Als het bijvoorbeeld gaat over de bezuinigingen op het hoger onderwijs dan moet je ervoor zorgen dat er een econoom, een onderwijskundige, een politicoloog, een historicus en een socioloog aan tafel zitten. Samen ga je dan aan de slag met de verschillende fases van kritisch reflecteren.
Hoorani groeide op in Pakistan, specialiseerde zich in econometrie en schoolde zich daarna in kwalitatief onderzoek. Na haar bachelor maakte ze een zijstapje en gaf twee jaar science en engels les aan ongeveer tachtig meisjes uit een arme gemeenschap, een sloppenwijk, van Pakistan. Een ervaring die haar enorm gevormd heeft, vertelt Hoorani. ‘Ik wilde graag ontwikkelingswerk doen en dacht dat ik de meisjes wat ging leren. Maar het omgekeerde gebeurde. Ze hebben mij zóveel geleerd over het leven. Ze waren heel intelligent, veel slimmer dan ik. En ondanks dat ze bijna niets hadden, stonden ze zo hoopvol en positief in het leven.’
Heeft die ervaring ook je kijk op onderzoek veranderd?
‘In de sloppenwijken heb ik aan den lijve ondervonden dat achter ‘beroerde’ getallen soms hele mooie dingen schuilgaan. Zelf heb ik het gevoel dat ik met kwalitatief onderzoek dichter bij het echte leven kom, dichter bij de menselijke ervaring. Soms lijkt het of de wereld wordt overspoeld door problemen; oorlogen, klimaatverandering, hongersnoden en ga zo maar door. Het is makkelijk om moedeloos te worden. Door terug te reizen in de tijd en kritisch en creatief te denken, lukt het me om hoopvol te blijven, net als de meisjes uit de sloppenwijken.’
Tekst: Inge Mutsaers