In zijn tijd als politicus heeft Geert Wilders al genoeg opzienbarends gedaan, maar je zal hem niet snel aantreffen als toetsenist tijdens een concert. Toch is dat wat in Zweden wél gebeurt. Daar is partijleider Jimmie Åkesson onderdeel van Bedårande Barn, de partijband van de Zweden-democraten. ‘Muziek is een aanzienlijk onderdeel van hun politieke strategie’, vertelt Melanie Schiller, hoogleraar Contemporary Media Cultures aan de Radboud Universiteit. ‘Niet alleen hebben ze hun eigen ‘partijband’, ze organiseren ook muziekfestivals en werken nauw samen met Zweedse muzikanten.’
Waar Zweden, in tegenstelling tot landen als Italië, geen traditie van rechts-populisme kent, heeft het land wél een sterke muzikale traditie. ‘Zweden zijn trots op hun muziekcultuur.’ Onderdeel van die cultuur is de Vikingrock van de jaren negentig waarin bands als Ultima Thule met nationalistische teksten kwamen. Schiller: ‘Toen was deze muziek even populair als controversieel, maar het is wel de muziek die nationalistische politici van dit moment in hun jeugd luisterden en waardoor ze naar eigen zeggen “leerden van Zweden te houden”.’
Glorieuze geschiedenis
Zweden is niet het enige land waar muziek nauw samenhangt met de opkomst van rechts-populisme. Door heel Europa is die muzikale invloed zichtbaar. Tegelijkertijd zijn er Europese landen, waar rechts-populisme weliswaar opkomt, maar waar de rol van muziek daarin beperkt is.
De afgelopen vier jaar werkte Schiller in een internationaal onderzoeksproject aan de connectie tussen muziek en populisme met als resultaat het boek Popular Music and the Rise of Populism in Europe. Dit boek vergelijkt de opkomst van populisme in Duitsland, Oostenrijk, Zweden, Hongarije en Italië en illustreert op welke manieren muziek daaraan kan bijdragen.
Hoewel niet in ieder land politieke partijen zijn zoals de Zweden-democraten met hun band en eigen festivals, is muziek in alle vijf de landen een krachtig middel om bepaalde boodschappen over te brengen en mensen te binden. ‘Neem lyrics over de underdog zijn, de glorieuze geschiedenis van een land en het verlies van de nationale identiteit. Of denk aan nummers die traditionele vormen van mannelijkheid vieren.’
Rebelse held
Muziek blijkt in veel gevallen zo’n krachtig middel omdat de boodschap die rechts-populistische partijen voor het voetlicht willen brengen, heel goed samenvalt met heersende ideeën over muziek. ‘Het beeld van de (mannelijke) held die rebels is en zich afzet tegen het establishment is nog altijd mateloos populair, vooral in rockmuziek’, legt Schiller uit. Rechtse partijen spelen daar op allerlei manieren slim op in: door zelf muziek te maken (Zweden), door artiesten met vergelijkbare boodschappen te omarmen (Duitsland) of door propagandamuziek te subsidiëren (Hongarije). ‘Daarnaast eigenen rechtse groeperingen zich regelmatig nummers toe, bijvoorbeeld door de lyrics aan te passen. Zo kan een feministisch strijdlied plots in een nationalistisch lied veranderen.’
Soms is het afspelen van een nummer al genoeg om een bepaalde boodschap te verkondigen, zelfs als dat nummer helemaal niets met die boodschap te maken heeft. ‘Sinds Duitse jongeren extreemrechtse teksten zingen op het ritme van L’amour Toujours (Gigi d’Agostino) is het niet meer de onschuldige dancehit, maar fungeert het als dog whistle.’ Hetzelfde geldt voor het hypercatchy Russische nummer Sigma Boy. ‘Dat nummer is een representatie geworden voor toxische mannelijkheid en het propageren van traditionele hiërarchieën en gendernormen.’
Het gebruiken van muziek past volgens Schiller in een bredere trend, waarbij rechtspopulisten hun boodschap laten aansluiten bij populaire cultuur. ‘Daarin zijn ze momenteel heel succesvol. Ze presenteren hun politiek als iets dat leuk is om aan deel te nemen’, concludeert Schiller. ‘Muziek hangt natuurlijk nauw samen met emotie en gevoelens. Ook daardoor is het zo’n krachtig middel om je met bepaalde boodschappen of sociale groepen te helpen identificeren.’ Maar waar muziek positieve gevoelens ten opzichte van de ene groep kan laten ontstaan, kan het net zo goed bijdragen aan negatieve gevoelens jegens andere groepen. ‘Muziek kan bijdragen aan polarisatie en dat stelt de democratie voor uitdagingen. In ons volgende onderzoek willen we daarom meer begrijpen over de rol die muziek in dat proces speelt. Polarisatie kan een gevaarlijke ontwikkeling zijn, dat maakt het onderzoek ernaar zo spannend.’
Oratie Melanie Schiller
Op vrijdag 3 oktober is de oratie van Melanie Schiller. Ze spreekt dan haar inaugurele rede uit met de titel From Pop to Power The Popification of Politics. Benieuwd naar deze rede?