Cover 'Der Internationale Jude' en 'De Protocollen van de Wijzen van Sion'

Nepnieuws is van alle tijden

20 februari 2025 Onderzoeksbericht

Russische publicatie uit 1903 stelt de Joodse beweging valselijk in kwaad daglicht

In een Russische krant uit 1903 verscheen een merkwaardige tekst onder de aanduiding Protocollen van de wijzen van Sion. Het zou een verslag zijn van het ‘Eerste Zionistische Congres’ dat in 1897 daadwerkelijk in Bazel had plaatsgevonden. Marc van Berkel, bijzonder hoogleraar Holocausteducatie aan de Faculteit der Letteren, buigt zich in de leeszaal van de UB over de Protocollen. Dit blijkt een vorm van nepnieuws en doortrapt antisemitisme, kennelijk van alle tijden.

Tekst: Léon Stapper

Het congres in Bazel moest grotere bekendheid geven aan de zionistische beweging, die streefde naar terugkeer van Joden naar Palestina. Maar het zogenaamde verslag was een doortrapte vervalsing die moest bewijzen dat het congres uitsluitend een geheime samenzwering van Joden voorstond om volledige wereldheerschappij te verkrijgen. Van Berkel is even stil als hij het pamflet openslaat, dat hij voor dit verhaal opnieuw met grote belangstelling en zorgvuldigheid heeft gelezen. De inzet van de Protocollen is duidelijk antisemitisch. ‘En daarmee een onmisbare bron bij de bestudering van het antisemitisme in de eerste helft van de 20e eeuw.’

Van Berkel onderstreept de diepgewortelde vooroordelen tegen Joden in de Europese, en vooral Oost-Europese, mentaliteit. ‘In de negentiende eeuw was het christelijk anti-judaïsme maar een van de vele verschijningsvormen van antisemitisme in Europa, en niet per se de meest dominante. De associatie met ‘rijkdom’ en ‘macht’ bleef bestaan.’ Maar de houding ten opzichte van Joden veranderde: zo wijst de hoogleraar op de erfenis van de Verlichting, de wetenschappelijke revolutie en de politieke veranderingen. ‘Joden werden nog altijd als vreemd en anders beschouwd, maar ook meer en meer als volwaardige leden van de nationale politieke gemeenschap, met name in West-Europa. Er kwam een voorzichtig assimilatieproces op gang. Deze ‘Joodse kwestie’, zoals de integratie van Joden in West-Europa genoemd werd, verliep relatief soepel.’

Marc van Berkel bekijkt de Protocollen van de Wijzen van Sion

Verschillen tussen West en Oost

Maar de verschillen tussen West en Oost bleven groot, verduidelijkt Van Berkel. In Groot-Brittannië, Frankrijk en Nederland bestond een traditie van een zekere tolerantie en werden Joden sneller volwaardige burgers. In Oost-Europa, zoals in het tsaristische Russische Rijk, kwam volledige emancipatie van Joden pas officieel met de Februarirevolutie van 1917. Veel Joden besloten daarom aan het begin van de twintigste eeuw om Rusland te ontvluchten en vonden onderdak in Groot-Brittannië of de Verenigde Staten. ‘Daar zorgde de grote stroom Joodse immigranten overigens voor nieuwe vijandigheid, waarin anti-migrantenreacties werden vermengd met aloud antisemitisme.’

De eerste Duitse vertaling van de oorspronkelijk Russische Protocollen verscheen in 1920 en was onmiddellijk populair onder conservatieven en ultrarechtse groeperingen. In 1933 waren er al drieëndertig edities verschenen. Het pamflet, zo vat Van Berkel het samen, diende in de Weimarrepubliek als voeding voor het antisemitisme en de angst voor Joodse dominantie.

Ook in andere landen tierde het antisemitisme welig. In de Verenigde Staten bundelde de automagnaat Henry Ford zijn reeks artikelen uit The Dearborn Independent in het boek The International Jew: The World’s Foremost Problem (1920-1922), met één hoofdstuk volledig gewijd aan de Protocollen. Ook financierde Ford de Engelse vertaling en verspreiding van een half miljoen exemplaren ervan in zijn land en elders.

Antisemitisme slaat over naar de VS

Voor dit verhaal ligt in de leeszaal naast de Protocollen ook The International Jew uitgestald. Beide publicaties leiden inmiddels een tamelijk verborgen leven in de collectie van de UB, al verlost Van Berkel ze graag van de vergetelheid. Ze zijn een goede leerschool voor begrip van de diepe verankering van het antisemitisme, aldus de hoogleraar. Zelfs toen al in de jaren twintig de Protocollen werden ontmaskerd als puur bedrog, bleef het document een belangrijke rol spelen in de anti-Joodse propaganda. De Duitse vertaling van Fords boek bleef tot aan het einde van de Tweede Wereldoorlog in druk beschikbaar en Ford kreeg nog in 1938 een hoge Duitse onderscheiding van de nazi’s: deze twee feiten onderstrepen volgens Van Berkel de betekenis van beide documenten.
Het bedrog van de Protocollen kwam aan het licht, ondermeer doordat lange passages aantoonbaar aan een Franse politieke satire waren ontleend, maar zonder context radicaal van betekenis waren veranderd. Daarnaast bleek uit enkele in de tekst vermelde gebeurtenissen dat de tekst waarschijnlijk pas na 1901 was gefabriceerd. In een strafproces uit 1933 in Bern getuigden deelnemers aan het oorspronkelijk zionistische congres van 1897 dat die bijeenkomst in alle openbaarheid had plaatsgevonden en uitsluitend over de vorming van een Joodse staat in Palestina was gegaan. Van Berkel wijst bovendien op het volledig ontbreken van antisemitische uitingen in de Protocollen: ‘Je mag verwachten dat in zo’n verslag dergelijke teksten zouden opduiken. Maar wat we lezen is een onverschrokken verkondiging van een Joodse wereldheerschappij. Dat maakt het verdacht.’

Boekinhoud 'Der Internationale Jude' en 'De Protocollen van de Wijzen van Sion'

Van Berkel schetst het aanhoudende antisemitisme in de jaren dertig: ‘Na de machtsovername door de nazi’s in 1933 werd de strijd tegen ‘de Joden’ een strijd tegen een ‘ras van parasitaire ondermensen’, als een bedreiging voor het ‘Arische ras’. Het nazibeleid ten aanzien van Joden was aanvankelijk uiterst pragmatisch: Joden werden niet gezien als Duitse staatsburgers en het beleid was erop gericht om hen ‘aan te moedigen’ Duitsland te verlaten. Na september 1939 veranderde dit. Miljoenen Joden werden nu deel van het Duitse grondgebied, wat zorgde voor sociale en economische problemen in delen van bezet Oost-Europa. Dat leidde uiteindelijk tot gettovorming, massa-executies door de Einsatzgruppen, en in 1942 tot de beslissing om de Joodse ‘vijand’ met behulp van industriële methoden en nieuwe technologieën volledig uit te roeien.’ Rabiate pamfletten zoals de Protocollen en Der Internationale Jude speelden nog altijd hun rol, zij het wat meer op de achtergrond. Het ultieme en gruwelijke gevolg, de werkelijkheid van de Holocaust, was inmiddels een feit.

Holocaust als nieuw ijkpunt

Hoewel de twee teksten in de UB liggen te verstoffen, gaan ze in de buitenwereld nog steeds over de toonbank. Van Berkel wijst op obscure uitgeverijen die nog altijd bereid zijn de teksten uit te geven, met name in landen waar antisemitisme min of meer in de cultuur ligt verankerd. ‘Maar ook in onze westerse wereld is het goed om ons bewust te zijn van de gevaren van dergelijke teksten.’

Marc van Berkels bijzondere leerstoel over Holocausteducatie wil op een nieuwe en geheel eigen manier de bestrijding voortzetten tegen gevaarlijke vooroordelen, valse informatie, complotdenken en het stigmatiseren van bevolkingsgroepen. ‘De Holocaust is daarbij het uitgangspunt geworden, omdat het de gebeurtenis is geweest die een transformatie in het denken op gang heeft gebracht.’ Van Berkel verwijst hier naar de cultuurhistoricus Alon Confino, die in zijn boek Foundational Pasts: The Holocaust as Historical Understanding (2011) over een voorbije gebeurtenis als ‘funderend verleden’ spreekt als deze kan worden beschouwd als een belangrijke cesuur in de geschiedenis: na een dergelijke gebeurtenis kunnen wij niet meer op dezelfde wijze tegen onze wereld aankijken als daarvoor.

'Meetlat voor de mensheid'

De hoogleraar verwelkomt inmiddels een groeiend aantal studenten dat zich in de materie wil verdiepen, ook van de HAN en van buiten de campus. ‘We belichten de Holocaust niet alleen vanuit de historische context, maar ook in de betekenis van een morele en historische meetlat voor de mensheid, als de markering van morele en politieke grondslagen van een open, democratische, op mensenrechten gebaseerde wereld.’ Ook bestuderen de studenten nieuwe erfenissen van antisemitisme die het publieke debat zijn binnengetreden: ‘Holocaust- en genocide-verwijzingen zijn ook belangrijk in ons denken over conflicten elders, zoals de oorlog in Oekraïne of het conflict in Gaza, waar partijen elkaar simplificerende nazi-verwijten maken.’

In juli 2024 verwoordde Marc van Berkel zijn standpunten en bedoelingen helder in zijn oratie Funderend verleden, waarin hij oproept tot meer onderzoek, ook van bronnen zoals hier beschreven. Hij sprak de verwachting uit voor een betere historische inbedding van de geschiedenis van de Holocaust. Daarnaast wil hij de geschiedenis van de Jodenvervolging beter verbinden aan fundamentele schendingen van mensenrechten in falende rechtsstaten. Ook bepleit Van Berkel meer aandacht voor het daderschap. ‘Om volgende generaties een aanvullend beeld aan te reiken op het nu alom aanwezige slachtofferperspectief.’

Literatuurverwijzing

UBN Br 3608: De protocollen van de wijzen van Sion, vertaald en ingeleid door P. Molenbroek, Amsterdam: Westland, 1943 (7e druk).
UBN 4 c 299: Henry Ford, Der internationale Jude: ein Weltproblem. Das erste amerikanische Buch über die Judenfrage, ins Deutsch übertragen von Paul Lehmann, Leipzig: Hammer, 1939 (34. Auflage).

Contactinformatie

Organisatieonderdeel: Radboud Erfgoed, Radboud Institute for Culture and History, Faculteit der Letteren
Thema: Geschiedenis, Wetenschap