Voorkomen is beter dan genezen, dat weten we rationeel gezien allemaal. Maar door voorspelbare denkfouten, politieke systemen en internationale dynamiek lopen ook overheden toch vaak achter de feiten aan, zo signaleert Heerma van Voss. Hij onderzocht het gedrag van staten als het gaat om grote, maar niet acute risico's, zoals nucleaire rampen, klimaatverandering en pandemieën.
Confirmation bias ook bij experts
Daarvoor keek hij onder andere naar het gedrag van risicoanalisten, experts die de regering adviseren over bedreigingen van de samenleving. ‘Net als iedereen bleek deze groep vatbaar voor bijvoorbeeld confirmation bias, de neiging om vooral informatie te zoeken die het eigen oordeel bevestigt.’ De experts waren er (iets) minder vatbaar voor dan een ‘gewone’ groep studenten waar Heerma van Voss ook naar keek, maar alsnog waren deze professionals vatbaar voor systematische denkfouten.
Daar kán iets aan gedaan worden: met zogenaamde training in debiasing kunnen de experts leren om eigen vooroordelen sneller te herkennen, en ze te vermijden. Maar in de praktijk worden zulke trainingen vrijwel nergens structureel toegepast. ‘Iedereen vindt zichzelf net iets minder bevooroordeeld dan een ander, en voor experts is het ongemakkelijk om te horen dat ook hun oordeel scheef kan zijn. Daardoor blijft een eenvoudige oplossing tot nu toe onderbenut.’
Preventiecyclus
Heerma van Voss onderzocht ook hoe staten geld uitgeven rond grote rampen, en zag een cyclisch patroon. ‘Na een incident, zoals een pandemie of een overstroming, schieten de uitgaven aan preventie op dat gebied omhoog. Maar enkele jaren daarna daalt het weer voor lange tijd, tot er een nieuwe ramp gebeurt en de ‘preventiecyclus’ van voren af aan begint.’
‘Dat is opmerkelijk, want de gemiddelde euro die je uitgeeft aan preventie levert veel meer op dan een euro aan herstel.’ Waarom het toch gebeurt? ‘Het risico verandert niet, maar de perceptie wel. De impact van een crisis blijft even groot, maar politici, beleidsmakers en ook kiezers verliezen de urgentie gauw uit het oog.'
Omdat een crisis vaak niet alleen een enkel land raakt, maar mondiaal speelt, keek Heerma van Voss ook naar de dynamiek bij internationale organisaties aan de hand van het budget dat ze ontvingen, zoals de World Health Organisation (WHO) en het International Monetary Fund (IMF). ‘Na een crisis schroeven landen de eigen budgetten van die organisaties terug. Ze geven in totaal weliswaar niet minder geld, maar dat geld wordt vaker geoormerkt. Het toegezegde geld moet dan aan hele specifieke projecten en programma's uitgegeven worden door de organisatie. Dat geeft een land meer controle over het uitgegeven geld, maar daardoor heeft de organisatie heel weinig bewegingsruimte terwijl juist voor preventie die flexibiliteit hard nodig is.’
Pragmatischer, rationeler handelen
Volgens de econoom valt er veel te winnen door deze problemen serieuzer aan te pakken. ‘Dat kan al met relatief kleine, snel uitvoerbare acties, zoals aangepaste training voor risicoanalisten. Maar het is ook goed om te kijken naar grotere, institutionele veranderingen. Koppel preventie waar mogelijk los van de dagelijkse politiek, zodat je minder geleefd wordt door de dynamiek van media en het parlement.’
‘Dat werkt in Nederland bijvoorbeeld al goed bij ons waterbeleid, en met het klimaatbeleid zetten we hierin stappen. Een klimaatraad van wetenschappers die helpt bij het maken van doordachte, toekomstbestendige keuzes, maar ook experimenten met burgerberaden voor democratische legitimiteit. We moeten zorgen dat we net zo rationeel met preventie omgaan, de belangen zijn er groot genoeg voor.’