Van chipmaker tot schuilkelder: hoe een wet uit 1952 het wereldnieuws beheerst

^{Inlijving noodwachtplichtigen BB te Amsterdam. In ontvangst nemen van de uitrustingsstukken, 13 maart 1959. Foto: Joop van Bilsen, Nationaal Archief / Anefo.} 

Bescherming bevolking 

In januari 1952 kwam Teulings met maar liefst vier wetsvoorstellen om de burgerlijke verdediging van Nederland te versterken. Het wetspakket regelde onder meer de oprichting van Bescherming Bevolking, een organisatie voor civiele verdediging en rampenvoorlichting, een Wet op noodwachten, een evacuatiewet en dus de Wbg.¹ 

Het wetspakket maakte de crisissfeer duidelijk. ‘Keukentafel moet redding brengen’, kopte Trouw in reactie op het besluit van de regering om niet op grote schaal atoomschuilkelders aan te leggen zoals de Kamer wenste. De Communistische Partij Nederland, bij monde van Henk Gortzak, verweet de regering juist het oorlogssentiment op te poken door duidelijk de Amerikaanse kant in de Koude Oorlog te kiezen.² Buiten de CPN was er echter brede steun in de Kamer voor het pakket. 

Zoals het nu over de NAVO-norm gaat, ging ook toen het debat over de stijgende defensie-uitgaven.³ De Kamer verwelkomde wat dat betreft de Wbg in het bijzonder. Anders dan de zogeheten Vorderingswet, die de overheid in noodsituaties in staat stelde tot bezetting of onteigening van privé-eigendommen over te gaan, was het eigendomsrecht bij de Wbg niet in het geding. Zoals de naam suggereerde stonden het beschikbaar houden van goederen en het op gang houden van productie voorop. 

Dat had grote voordelen, zo signaleerde KVP-Kamerlid Huub Dassen. Hij zag het als ‘een bescheiden waarborg voor hantering van het vorderingsrecht […], zonder dat dit ontijdig belangrijke kosten voor de Overheid zal medebrengen.’⁴ Zo kreeg de regering een krachtig én betaalbaar instrument tot haar beschikking om in te zetten in ‘geval van oorlog, oorlogsgevaar’ of andere ‘buitengewone omstandigheden’. De gelegenheid om het in te zetten deed zich echter niet voor – tot nu. 

Nieuwe Koude Oorlog? 

De terugkeer van de Wbg na decennia van vergetelheid suggereert dat ook de Koude Oorlog terug is van weggeweest. Dit keer zijn het bovenal de Verenigde Staten en China die tegenover elkaar staan, met chips en Nexperia als twistappel. Maar ook de Russische agressie in Oekraïne maakt de oorlogsdreiging in Nederland voelbaar. Net als in 1952 staan de weerbaarheid van burgers, noodpakketten en zelfs ideeën voor een Europees leger weer op de agenda, zo bleek deze verkiezingen. 

Deze geopolitieke spanningen zijn niet slechts militair van aard; ook de economie is een strijdperk. De Wbg is geworteld in dat idee. Maar na de jaren ’50, en zeker na de val van de Muur, kregen de open markteconomie en de liberalisering van de wereldhandel de overhand. Wederzijdse economische afhankelijkheid was juist een basis voor stabiliteit en vrede, zo was de gedachte. Het leverde ons in Europa bovendien goedkope goederen op. 

Die wereld van onbelemmerde vrijhandel is niet meer, zoveel maakt de casus Nexperia wel duidelijk. De Amerikanen zijn hun economie af gaan schermen met invoerheffingen, China voert juist een zeer offensieve industriepolitiek, terwijl in Europa en Nederland die nieuwe realiteit maar langzaam lijkt door te dringen. Teruggrijpen op de jaren ’50 was een eenmalige oplossing. Maar de verharding van de wereldeconomie zet door, en vraagt van een nieuw kabinet ook een nieuwe strategische visie op de Nederlandse economie.

_{Auteur: Koen van Zon}