Veni is gericht op 'avontuurlijke, talentvolle en baanbrekende onderzoekers' die onlangs gepromoveerd zijn. De beurs maakt, samen met Vidi en Vici, onderdeel uit van het NWO-Talentprogramma en wordt jaarlijks toegekend.
Versterken of verstoren: condensaten in de celkern
Anne Janssen, FNWI
De celkern, die onze genetische informatie bevat, wordt beschermd door een laag van vetten: het celkernmembraan. De integriteit van dit membraan is essentieel voor de gezondheid van cellen en verstoring van het membraan wordt geassocieerd met kanker en verouderingsziekten. Eiwitten in cellen kunnen zich concentreren en scheiden van hun omgeving, zoals olie in water, en condensaten vormen. Condensaten kunnen membranen in de cel zowel versterken als verstoren onder verschillende omstandigheden. Verstoorde condensatie wordt in verband gebracht met verouderingsziekten. In dit project gaat de onderzoeker bestuderen wat het effect is van condensaten met verschillende eigenschappen op het celkernmembraan.
Wanneer vloeistoffen stollen: eiwitaggregatie in neurodegeneratieve aandoeningen
Joep Joosten, FNWI
Eiwitophopingen zijn een belangrijk kenmerk van veel neurodegeneratieve ziekten, zoals de ziekte van Alzheimer en amyotrofische laterale sclerose (ALS). Deze aggregaten ontstaan vaak uit vloeibare cellulaire structuren, zoals zogenaamde ‘stress granules’, die geleidelijk verharden onder chronische stress. De exacte moleculaire mechanismen die dit verhardingsproces aandrijven zijn grotendeels onbekend. In dit project bestuderen de onderzoekers dit verhardingsproces, waarbij specifieke eiwit-eiwitinteracties zullen worden geïdentificeerd die de transformatie van vloeibare granules naar vaste eiwitophopingen bevorderen. Deze ontdekkingen zullen belangrijk inzicht geven in het ontstaan van neurodegeneratieve aandoeningen en kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe therapieën om neurodegeneratieve ziekten te vertragen of voorkomen.
Onderzoek naar asymptotisch veilige kwantumzwaartekracht en zijn causale structuur
Marc Schiffer, FNWI
Het begrijpen van de kwantumeigenschappen van ruimtetijd is een belangrijk open probleem in de moderne natuurkunde. Ik focus daarbij op een scenario genaamd “asymptotische veiligheid”, waarbij ons universum op microscopische schaal zelf-similariteit vertoont, zoals een fractal. Om te onderzoeken of dit ook in het echt zou kunnen, bestudeer ik of deeltjes die we waarnemen op macroscopische schaal, consistent zijn met deze zelf-similariteit. Ik zal twee onafhankelijke methoden toepassen om robuust inzicht te verkrijgen in deze fascinerende vraag. Bovendien zal ik een belangrijke afschatting uit eerdere studies vermijden, waarin het verschil tussen ruimte en tijd om technische redenen werd genegeerd.
De voorlopers van zwaartekrachtsgolven: een puzzel van dubbelsterren
Lieke van Son, FNWI
Zwaartekrachtsgolven zijn rimpelingen in de ruimtetijd die ontstaan bij botsingen tussen paren van zwarte gaten en neutronensterren (de fossielen van zware sterren). Hoewel we al een decennium aan waarnemingen hebben, weten we niet hoe deze paren ontstaan of waarom ze botsen. De sleutel ligt in het begrijpen van hun voorgangers: zware dubbelsterren. Dit project gebruikt een variëteit aan geavanceerde numerieke simulaties om interacties tussen massieve sterren te doorgronden. Door deze simulaties te vergelijken met observaties in aankomende waarnemingscampagnes (2025 en 2026), proberen we de processen achter deze bijzondere kosmische gebeurtenissen ontrafelen.
Grondslagen van runtime-verificatie van hyper-criteria
Jana Wagemaker, FNWI
Om te weten of een computerprogramma doet wat het hoort te doen, kun je kijken naar de uitvoer-reeks van het programma terwijl het draait. Dit heet runtime-verificatie. Een programma kan zowel maar 1 uitvoer-reeks hebben, maar ook meerdere, als het bijvoorbeeld gaat om een gedistribueerd systeem. Als een eigenschap van meerdere uitvoer-reeksen wordt gecheckt, heet dat runtime-verificatie van een hyper-criterium. De onderzoeker gebruikt formele methoden om de grondslagen van runtime-verificatie van hyper-criteria te ontwikkelen. Deze kunnen vervolgens gebruikt worden om te bepalen wanneer runtime-verificatie een gepaste techniek is, en met wat voor garanties het kan worden toegepast.
Hoe leren we van de uitkomsten van onze acties?
Bob Bramson, Donders Instituut
Om je gedrag goed aan te kunnen passen na tegenvallende uitkomsten is het belangrijk de oorzaken van je falen correct in te schatten. De hersenen proberen continu die oorzaken te leren om zo in de toekomst betere keuzes te maken. Hier wordt onderzocht hoe mensen de oorzaken leren van beloning en straf, en hoe dat leren anders is wanneer dreigingen dichtbij of ver weg zijn. Door middel van hersenstimulatie wordt vervolgens dit leren beïnvloed. Ten slotte wordt getest hoe hoog-angstige mensen wellicht anders leren. In de toekomst kan deze kennis leiden tot nieuwe behandelmethoden voor angststoornissen, gebaseerd op hersenstimulatie.
Ik moet het weten! Hoe nieuwsgierigheid ons leren bevordert in brein en gedrag
Lieke van Lieshout, Donders Instituut
Nieuwsgierigheid is essentieel voor leren, maar hoe zorgen we ervoor dat we nieuwsgierig blijven? Dit voorstel onderzoekt hoe we onze nieuwsgierigheid kunnen behouden wanneer we de kans krijgen om meer te ontdekken over een bepaald onderwerp. Het doel is om te begrijpen hoe nieuwsgierigheid ons leren bevordert en om wetenschappelijke inzichten te bieden die relevant zijn voor het onderwijs. Stel je voor dat je niet alleen een vraag beantwoordt, maar dieper in een onderwerp duikt en je nieuwsgierigheid blijft prikkelen. Deze studie laat zien hoe dit proces ons leren stimuleert, zowel in onze hersenen als in ons gedrag.
Ik zie, ik zie wat jij niet ziet? Hoe ons begrip van discriminatie bepaalt wat we ertegen doen
Nella Geurts, FSW
Etnisch-raciale discriminatie is wijdverspreid in Nederland, maar er is verrassend weinig bekend over hoe omstanders dergelijke situaties interpreteren en erop reageren. Dit project onderzoekt wanneer en hoe omstanders een situatie als discriminatie identificeren, en welke gevolgen dit heeft voor bijvoorbeeld beleidsvoorkeuren en het aanspreken van daders. Het project benadrukt hierin de rol van situationele factoren, zoals machtsverschillen tussen dader en slachtoffer. Met een innovatieve mixed-methoden aanpak – die experimentele, enquête- en kwalitatieve gegevens combineert – analyseert dit project op welke verschillende manieren omstanders discriminatie interpreteren en bestrijden. De opgedane inzichten leveren een belangrijke bijdrage aan de huidige beleidsaanpak tegen discriminatie.
Interventies bij pesten op school: Welke strategieën werken het beste voor welke gevallen?
Chloé Tolmatcheff, FSW
Veel kinderen en jongeren zijn slachtoffer van pesten op school, maar onderzoekers weten nog steeds niet wat de beste manieren zijn om pesten effectief te stoppen. Onderzoek hiervan is complex, maar dit project zal met behulp van AI in kaart brengen welke interventiestrategieën het meest effectief zijn voor welke situaties. Op basis van deze inzichten wordt een praktische handleiding ontwikkeld voor professionals. Daarnaast onderzoekt het project of het aanpakken van specifieke pestgevallen een positieve invloed kan hebben op alle leerlingen op school, door te laten zien dat volwassenen pesten niet tolereren en actie ondernemen wanneer het gebeurt.
Mix en Match: de rol van gemengde synapsen in humane hersenontwikkeling en ziekte
Nicky Scheefhals, Radboudumc
De balans tussen excitatoire (stimulerende) en inhibitoire (remmende) synapsen is cruciaal voor een goed functionerend brein. Bij neurologische ontwikkelingsstoornissen raakt deze balans vaak verstoord. Mijn onderzoek richt zich op "gemengde synapsen", een uniek type waarin excitatoire en inhibitoire componenten samenkomen. Deze synapsen spelen mogelijk een sleutelrol in het reguleren van synaptische balans en plasticiteit, maar zijn nog nauwelijks onderzocht. Met geavanceerde humane zenuwcelmodellen en innovatieve technieken om synapsen nauwkeurig en op eiwitniveau in kaart te brengen, onderzoek ik hoe gemengde synapsen bijdragen aan hersenontwikkeling en wat er misgaat bij stoornissen. Dit leiden tot nieuwe aanknopingspunten voor therapieën bij neurologische aandoeningen.
Verbeteren van de kwaliteit van operaties middels video analyse: het OUTPERFORM project
Frans van Workum, Radboudumc
Hoe een chirurg een operatie uitvoert is essentieel voor de uitkomst. Dit wordt in de huidige praktijk echter niet gemeten en chirurgen krijgen geen structurele feedback op hun technische handelen.
In de OUTPERFORM studie wordt door middel van video analyse gescoord hoe goed endeldarmoperaties zijn uitgevoerd en dit wordt gecorreleerd aan uitkomsten van de operaties in Nederland. Daarnaast wordt onderzocht in hoeverre video sessies, waarin chirurgen aan de hand van operatievideo’s elkaar beoordelen en leren van elkaars ervaringen, effectief zijn en leiden tot betere uitvoer van operaties en betere uitkomsten voor patiënten.