Verdwenen ministerraadsnotulen en andere plagen

Op dinsdag 17 november verschijnt de 22ste jaargang van het Jaarboek Parlementaire Geschiedenis met als thema ‘Het geplaagde ministerie van Justitie’. Over raadselachtig verdwenen notulen van het conflict tussen minister Sorgdrager en ‘super-pg’ Docters van Leeuwen en met een terugblik op hoofdpijndossiers als de IRT-affaire en de Teevendeal.

Verdwenen ministerraadsnotulen en andere plagen
In 1998 ontstond een ernstig conflict tussen minister van Justitie Winnie Sorgdrager en een van haar hoogste ambtenaren: de voorzitter van het College van procureurs-generaal Arthur Docters van Leeuwen. Het conflict, dat destijds voor veel ophef zorgde, mondde uit in het ontslag van ‘super-pg’ Docters van Leeuwen. Parlementair historica Hilde Reiding ging voor het jaarboek 2020 op zoek naar het debat dat over dit conflict in de ministerraad was gevoerd. Ministerraadsnotulen zijn geheim maar komen na twintig jaar beschikbaar voor wetenschappelijk onderzoek.

Twee vergaderingen bleken relevant: die van 23 januari en die van 13 februari 1998. Reiding deed vreemde ontdekkingen. Van de eerste vergadering bleken twee versies te bestaan: ‘gewone’ notulen en zogeheten ‘p-notulen’ (alleen bestemd voor de ministers persoonlijk). Van het bestaan van de ‘p-notulen’ werd, anders dan gebruikelijk is, nergens melding gemaakt. Reiding ontdekte bij toeval dat er nog veel meer was genotuleerd over de kwestie dan wat zij aanvankelijk in de gewone notulen vond.

Nog vreemder werd het met de notulen van 13 februari. Daarin werd wél melding gemaakt van het bestaan van p-notulen, maar die bleken vervolgens onvindbaar. En juist in deze p-notulen was het ontslag van de procureur-generaal aan de orde geweest. In haar artikel laat Reiding zien wat het kabinet binnenskamers wilde houden en poogt zij tot een verklaring te komen van de gang van zaken.

Waarom trekt Justitie zo veel negatieve energie aan?

Het ministerie van Justitie lag de laatste 25 jaar nogal eens onder vuur en bewindslieden van Justitie zaten geregeld op de schopstoel. Rust er een vloek op het departement? Hoogleraar bestuurskunde Stavros Zouridis stelt in een inleidend artikel dat de Nederlandse justitie er relatief goed voorstaat, ondanks de negatieve verhalen in de media. Van een nieuw en fundamenteel probleem lijkt geen sprake te zijn. Justitie trekt nu eenmaal veel stof aan, negatieve aandacht die leidt tot incident-gestuurd onderzoek met steeds wisselende invalshoeken.

Rode lijn in de onderzoeksuitkomsten is twijfel aan de integriteit, onafhankelijkheid en zorgvuldigheid die juist het handelsmerk zouden moeten zijn van Justitie. Zouridis pleit voor versterking van de onafhankelijkheid, de operationele vervlechtingen en het ‘justitie-ethos’. Justitie moet zich teweerstellen tegen het bestuurlijke productie-denken en weer terug naar de kern.

25 jaar affaire-ministerie met een gebrek aan zelfvertrouwen

De IRT-affaire van 25 jaar geleden is nog altijd traumatisch. Tom-Jan Meeus beschrijft hoe de botsing tussen de Utrechtse politiechef Wiarda en zijn collega Nordhold uit Amsterdam over de aanpak van zware drugscriminaliteit uitmondde in een affaire die jarenlang het hele opsporingsapparaat en het openbaar bestuur tot op het bot zou verdelen. Hard ingrijpen door de politiek leidde tot een geloofwaardigheidscrisis bij justitieambtenaren en onderling wantrouwen tussen politie, OM, departement en politieke leiding. Informatie bleef regelmatig hangen in ‘de keten’. De aandacht richtte zich na verloop van tijd alleen maar op de beeldvorming: toedekken en spinnen. De komst van de Nationale Politie bracht het probleem verscherpt in beeld en een recordaantal bewindslieden stapte op. De recente geschiedenis schreeuwt om een terugkeer naar een ministerie van Justitie van bescheiden omvang.

Een goede burgemeester is nog geen goede minister

Volgens onderzoeker Bert Kreemers had het bonnetje van de ‘Teevendeal’ (waarbij een drugscrimineel 4.734.360,19 gulden op zijn rekening gestort kreeg) binnen een halve dag gevonden kunnen worden in het archief van de rechtbank van Amsterdam. Minister Opstelten had de Kamer hierover onjuist ingelicht en trad daarom af. Daarbij wreekte zich de wankelmoedige departementale cultuur-post-IRT en het feit dat de kwaliteit van de ambtelijke top sterk was teruggelopen.

'Het beheer van de politie moet terug naar Binnenlandse Zaken'

Oud-minister Jozias van Aartsen was de afgelopen veertig jaar nauw betrokken bij het politiebeleid. Hij vindt dat het beheer van de politie zo snel mogelijk terug moet naar Binnenlandse Zaken. De Nationale Politie is in 2012 door de Kamer gejaagd zonder de principes van de rechtsstaat mee te wegen. De balans tussen OM en openbaar bestuur is zoek en de regioburgemeester zweeft in het democratisch luchtledige – de coronacrisis brengt dit nog eens extra voor het voetlicht. De minister van Justitie en Veiligheid kan zijn werk nauwelijks aan, omdat hij continu dat gigantische politiekorps op zijn nek heeft. Het is ook beter het beheer van de politie dicht bij de burgemeesters te organiseren. Justitie kan dan terugkeren naar de klassieke rol, die het verloren heeft.

'Black Lives Matter minder dan de klassenstrijd?'

Sadet Karabulut van de SP is dit jaar het spraakmakend Kamerlid dat wordt geïnterviewd. Zij speelde een hoofdrol in de debatten over de burgerslachtoffers bij het bombardement van Hawija door Nederlandse F16’s. De Kamer is volgens haar verschillende keren moedwillig verkeerd geïnformeerd. Karabulut verloor de slag om het SP-fractieleiderschap en zal de Kamer verlaten na de verkiezingen. Die slag voltrok zich tegen de achtergrond van de vraag hoe rassenstrijd zich verhoudt tot klassenstrijd, een hoogoplopende discussie binnen de SP.

2020 overschaduwd door coronacrisis

Daarnaast bevat het Jaarboek bekende rubrieken als het spraakmakend Kamerdebat, de parlementaire kroniek, nieuwe woorden in het parlement – die dit jaar alle drie gedomineerd worden door de coronacrisis –, herinneringen aan overleden oud-politici en recensies.

De boekpresentatie zal dit jaar online plaatsvinden op dinsdag 17 november, vanaf 17:30. Vanuit Luxemburg spreekt Alex Brenninkmeijer, lid van de Europese Rekenkamer en voormalig Nationaal Ombudsman, over vertrouwen en Justitie. De titel van zijn toespraak luidt: ‘Gerechtvaardigd vertrouwen in Justitie?’ De eerste exemplaren van het jaarboek zullen – symbolisch – worden aangeboden aan Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib en aan Eerste Kamervoorzitter Jan Anthonie Bruijn. Ook Arib zal een toespraak houden. Aanmelding voor de online-presentatie bij i.helsen [at] let.ru.nl ()class="externLink"

Meer weten? Neem contact op met

  • Irene Helsen, secretariaat CPG, i.helsen [at] let.ru.nl, 024 361 2463
  • Persvoorlichting & wetenschapscommunicatie Radboud Universiteit, media [at] ru.nlclass="externLink", 024 361 6000

Aan deze website wordt nog gewerkt. Meer informatie: 'een nieuwe website'.