Ondernemerschap wordt vaak gezien als een belangrijke weg naar inclusie voor vluchtelingen, ook door vluchtelingen zelf. Khademi: ‘Het gaat niet alleen om het verdienen van een inkomen, maar ook om het spelen van een actieve rol in de samenleving en het veranderen van hoe je door de samenleving wordt gezien. Veel van de ondernemers met een vluchtelingenachtergrond die ik sprak, vertelden me dat ze zich, toen ze eenmaal ondernemer waren geworden, meer geaccepteerd voelden, alsof ze anders werden behandeld door de rest van de Nederlandse samenleving.’ Voor haar onderzoek sprak de sociologe met 29 ondernemers met een vluchtelingenachtergrond. 14 van hen waren Iraanse vluchtelingen die vóór 2000 waren aangekomen, de anderen waren Syriërs die na 2015 waren aangekomen.
Integratieparadox
De Iraanse vluchteling-ondernemers, die over het algemeen als goed geïntegreerd in de Nederlandse samenleving worden beschouwd, gaven vaak aan zich minder thuis te voelen dan Syrische vluchtelingen, ook al zijn de Syriërs pas recentelijk aangekomen. Khademi: ‘Dit wordt vaak de ‘integratieparadox’ genoemd: hoe meer vluchtelingen integreren, bijvoorbeeld door onderwijs en werk, of door de taal te leren, hoe meer ze zich buitengesloten voelen. Ondanks de stappen die ze hebben gezet om deel uit te maken van de Nederlandse samenleving, worden ze meer gediscrimineerd, waardoor ze het gevoel hebben dat ze niet volledig kunnen worden opgenomen in de Nederlandse samenleving als Nederlanders. Dit leidt tot een minder groot gevoel van verbondenheid met Nederland.'
'De Syrische ondernemers hadden echter een andere ervaring. Toen ik met hen sprak, bevonden ze zich nog in een vroeg stadium van integratie, maar ze waren vrij optimistisch. Ze vergeleken hun situatie in Nederland met die van Syriërs in andere gastlanden en zagen Nederland als een land vol kansen, waar verschillende mogelijkheden waren, bijvoorbeeld om Nederlands staatsburger te worden en dezelfde rechten te genieten als Nederlandse staatsburgers. Dit is volgens hen niet in alle landen die Syrische vluchtelingen opvangen het geval, ongeacht of ze ondernemer zijn of niet.
One-size-fits-all als obstakel
Khademi noemt een aantal obstakels die vluchtelingenondernemerschap kunnen vertragen en daardoor kunnen leiden tot een verminderd gevoel van inclusie. ‘Zo kan de mate van ondersteuning die aan vluchtelingen wordt geboden sterk verschillen van gemeente tot gemeente. In grotere steden zijn er vaak meer kansen dan in kleine gemeenten, terwijl vluchtelingen meestal geen zeggenschap hebben over de plaats waar ze terechtkomen. Een beter, nationaal ondersteuningssysteem op dit gebied kan echt helpen.’
Vaak is ondersteuning van ondernemers gebaseerd op een one-size-fits-all-benadering, waarbij de behoeften van alle vluchtelingen als gelijk worden beschouwd. ‘Vluchtelingen zijn geen homogene groep. Er moet rekening worden gehouden met hun diverse achtergronden en ervaringen. Factoren zoals leeftijd, geslacht, opleiding, etniciteit en religie bepalen de kenmerken en behoeften van elk individu. Een jongere, ongetrouwde mannelijke vluchteling staat voor heel andere uitdagingen dan een oudere, getrouwde vrouwelijke vluchteling, en zij kunnen heel andere problemen hebben om deel te nemen aan de arbeidsmarkt.’
”Door rekening te houden met deze verschillen tussen immigranten, kun je ze beter ondersteunen en een groot verschil maken bij het vinden van een baan of het helpen opzetten van een bedrijf dat beter aansluit bij de expertise en geschiedenis die zij in hun land van herkomst hadden’, legt Khademi uit. ‘Inclusie gaat over meer dan alleen toegang hebben. Het gaat om erkenning, waardigheid en erbij horen. Als we willen dat ondernemerschap onder vluchtelingen slaagt, moeten we het ondersteunen op manieren die aansluiten bij de realiteit van het leven van mensen.’