Van der Zweerde wil allereerst een belangrijke nuance maken. Er zijn tal van uitdrukkingen met het woord ‘macht’ die misleidend zijn, zo stelt hij. ‘Denk aan de macht grijpen, macht hebben of macht bezitten. Daarin zit de suggestie dat macht een soort van substantie is die je kunt hebben of niet hebben, die je kunt veroveren of verliezen. Macht is echter niet grijpbaar, maar gaat over de relatie tussen individuen en groepen. Om precies te zijn is macht het vermogen om de wil van een ander te bepalen, ongeacht wat de (eigen) wil van die ander is.’
Onzichtbare weerstand
Volgens Van der Zweerde zijn veel dictators en machthebbers min of meer per toeval op hun positie terechtgekomen. ‘Niet omdat zij daar per se naar streefden, maar omdat ze een familielid opvolgden of door een voorganger zijn voorgedragen’, legt hij uit. ‘Dat geldt bijvoorbeeld voor al-Asad in Syrië en voor Aliyev in Azerbeidzjan: beiden zijn de zoon van de vorige presidenten. Na de opvolging kregen ze ineens met macht te maken. Daarbij: er is alleen sprake van machtsuitoefening over iets dat gestuurd en bestuurd moet worden, zoals een landsbestuur of een partij. Deze komen, net als een voertuig, niet zomaar in beweging, maar geven in eerste instantie weerstand. Wat je vaak ziet, is dat autoritaire leiders die weerstand meteen proberen weg te nemen, zodat ze in het vervolg niet meer worden tegengesproken.’
Een cruciale fout, zo weet Van der Zweerde. Want na het uitschakelen van weerstand slaat bij menig machthebber of dictator de angst en onrust meteen toe. ‘Ze beseffen dan dat de weerstand mogelijk nog wel bestaat, maar dat deze niet meer in het openbaar aanwezig is. En daardoor weten ze niet hoe sterk die onzichtbare weerstand precies is en moeten ze deze overal onderdrukken.’ Van der Zweerde geeft een voorbeeld. ‘Van Donald Trump is bekend dat hij mensen die hem tegenspraken meteen ontsloeg, ook sommige autoritaire leiders van bedrijven doen dat. Daarom hebben diegenen gelijk die zeggen dat een tweede ambtstermijn van Trump gevaarlijker zal zijn dan de eerste: niet alleen omdat hij revanche wil nemen, maar ook omdat hij zich met ja-knikkers zal omringen in plaats van met ervaren professionals. Als leider kom je dan vervolgens in de problemen, omdat je niet meer kunt peilen waar de weerstand zich bevindt en hoe sterk die is. Wanneer je als leider de weerstand wél in stand houdt, weet je exact hoe je tussen jouw draagvlak en tegenstand moet manoeuvreren. Dictators en andere autoritaire machthebbers zijn daarentegen kwetsbaarder dan ze wellicht lijken, ze hebben veel te vrezen.’
Noodzaak tot controledrift
Die vrees leidt er volgens Van der Zweerde toe dat veel autoritaire leiders hun eigen overwicht niet meer ervaren, in het besef dat de bedreiging voor hun machtspositie overal vandaan kan komen. ‘Daardoor zien zij zich genoodzaakt tot meer controledrift. Vaak zie je dan dat ze een geheim politieapparaat inrichten, met het doel om mensen onopvallend in de gaten te houden. Het gevolg is dat de oppositie steeds meer ondergronds gaat opereren, waardoor het geheime politieapparaat nog slimmer moet worden. Mogelijk lijkt het dan alsof de machthebber of dictator steeds meer macht wil, maar in werkelijkheid gaat het hier dus om controlebehoud. Anders gezegd: het gaat niet zozeer om de subjectieve neigingen van autoritaire personen, maar om de objectieve logica van autoritaire machtsconstellaties.’
Die controle kan soms ver gaan, zo weet Van der Zweerde. ‘Er zijn dictatoriale regimes waar de ene geheime dienst de andere geheime dienst bespioneert. Neem het regime van al-Asad in Syrië: ik heb me laten vertellen dat daar negentien verschillende geheime diensten bestaan die elkaar in de gaten houden, waardoor al-Asad zijn machtspositie behoudt.’
Van der Zweerde benadrukt dat de geschiedenis uitwijst dat veel dictators door het ogenschijnlijk uitschakelen van weerstand uiteindelijk hun eigen valkuil hebben gegraven. ’Dat is ook de reden waarom er zo weinig dictators een natuurlijke dood sterven: de meesten komen om bij een staatsgreep of paleismoord. Het is dus een flinke uitdaging om lang aan de macht te blijven of een dictatuur overeind te houden. Want na het uitschakelen van weerstand, ben je als machthebber toenemend kwetsbaar.’
Dit verhaal is onderdeel van de serie waarin lezers de kans kregen om zélf een vraag aan wetenschappers te stellen. Dit keer was de vraag: Waar komt bij dictators en machthebbers de sterke neiging tot het verwerven en uitvoeren van macht vandaan? Heb jij ook een vraag? Stel deze via: recharge [at] ru.nl (recharge[at]ru[dot]nl)
Foto via Wikimedia Commons
.jpg){kind=link}