De illusie van begrip
Dit blijkt veel vaker niet dan wél te kloppen. ‘Dikwijls denken we dat iets op een bepaalde manier zit omdat we het ergens gehoord of gezien hebben, maar kunnen we amper uitleggen waarom dat zo is. We zijn vrij snel geneigd iets te geloven.’ Waar mensen die wel en niet in complottheorieën geloven van elkaar verschillen, is het soort bronnen waar ze zich op baseren. ‘Veel complotdenkers zoeken actiever naar alternatieve informatie over bepaalde onderwerpen.’
Die nieuwsgierigheid naar bepaalde onderwerpen kan onder meer voortkomen uit een drang naar controle, stelt Ghijsen. ‘Onze wereld verandert snel en het kan een gevoel van controle teruggeven wanneer je veel kennis over bepaalde onderwerpen vergaart. Wanneer je alles over een onderwerp denkt te weten.’
Toch laat die grote nieuwsgierigheid van complotdenkers vooral zien hoe ingewikkeld de wereld vandaag de dag is. Zelfs mensen die bovengemiddeld veel informatie opzoeken kunnen makkelijk tot conclusies komen die sterk afwijken van de consensus onder experts. ‘Je merkt het ook in alledaagse situaties’, benadrukt Ghijsen. ‘We zijn snel geneigd om te denken dat we weten hoe iets werkt, denk aan je eigen toilet bijvoorbeeld. Maar als je opeens gevraagd wordt om precies uit te leggen hoe dat dan werkt, dan ontdek je al snel dat je eigenlijk een stuk minder weet dan je aanvankelijk dacht.’
Vertrouwen op instituties
De wetenschap speelt een bijzondere rol in debatten rond maatschappelijke thema’s én complottheorieën. Waar wetenschappers vaak de eerste zijn om te benadrukken dat hun inzichten niet gelijkstaan aan absolute waarheden, worden hun conclusies meer dan eens als zodanig gepresenteerd in de media of in politieke debatten. Andersom hoor je genoeg mensen, onder wie complotdenkers, die stellen dat wetenschap “ook maar een mening is”. Ghijsen: ‘Er bestaat inderdaad een ambivalente houding ten opzichte van bepaalde wetenschappelijke gebieden. Toch zijn er vrijwel geen mensen die de wetenschap als geheel terzijde schuiven.’
En graag of niet: in zo’n complexe wereld als de onze, hebben we ons toch te verhouden tot instituties zoals de wetenschap, stelt Ghijsen. ‘Hoe ontnuchterend dat besef ook is, over tal van zaken hebben we amper controle en daarom moeten we wel vertrouwen op anderen.’ In plaats van vergeefs proberen alles zelf te weten, heeft Ghijsen een ander advies. ‘Laten we er samen voor zorgen dat instituties, zoals de wetenschap (maar ook de loodgieter!), te vertrouwen zijn.’
Wil je meer weten over het complottheorieën en het onderzoek van Harmen Ghijsen? Beluister of bekijk dan de nieuwe aflevering van de podcast Radboud Science Snacks.
Foto: Mina Rad via Unsplash
