Yellow sign with black letters that says 'Foreign aid'.
Yellow sign with black letters that says 'Foreign aid'.

Wanneer werkt ontwikkelingssamenwerking?

Een jaar geleden startte er een bloedige oorlog in Soedan. Nu ontvouwt daar zich de grootste voedselcrisis die de wereld in de afgelopen decennia heeft gezien. De Verenigde Naties (VN) spreken van de ‘ergste humanitaire ramp in de recente geschiedenis’, (Thom Canters, de Volkskrant) en goede en professionele ontwikkelingssamenwerking lijkt, zodra het mogelijk is, meer dan ooit van levensbelang. Maar wanneer is hulp eigenlijk goed en professioneel? Kun je met alle goede bedoelingen onbedoeld schade aanrichten? Welke onbedoelde resultaten kan ontwikkelings- samenwerking opleveren?

Goede hulp bieden

‘Om ontwikkelingssamenwerking, ook wel internationale samenwerking genoemd, écht te professionaliseren moet je van tevoren al rekening houden met alle onbedoelde gevolgen van je hulpprogramma’s, zegt Radboud onderzoeker en antropoloog Dirk-Jan Koch. Zeven jaar lang werkte hij aan zijn boek ‘Foreign Aid and its Unintended Consequences’; het biedt een praktisch overzicht waarmee overheden en hulporganisaties onbedoelde effecten van hulp kunnen opsporen en/of verminderen.

Om ontwikkelingssamenwerking écht te professionaliseren moet je van tevoren al rekening houden met alle onbedoelde gevolgen van je hulpprogramma’s

Wat zijn onbedoelde gevolgen?

‘Als je een nieuw medicijn op de markt brengt moet je eerst studies laten zien waaruit blijkt dat de bijwerkingen meevallen. Zo zou het ook moeten zijn voor internationale samenwerkingen’, zegt Koch. Hij vervolgt: ‘In mijn boek zijn die ‘bijwerkingen’ de gevolgen voor mensen die geen steun krijgen.’ 

Prijseffecten: Inflatie door ‘cash transfers’

Koch noemt cash transfers als voorbeeld: gezinnen en personen die net onder een bepaalde armoedegrens leven krijgen extra contant geld waarmee ze weer boodschappen kunnen doen. Koch legt uit, ‘Inflatie kan dan een onbedoeld negatief gevolg zijn. Mensen die net boven die armoedegrens leven kunnen ineens hun boodschappen niet meer betalen.’

cartoon of a cash transfer

Gedragseffecten: Huiselijk geweld door ‘microcredit programmes’

Nog een voorbeeld die Koch noemt zijn microcredit programmes. Dit soort programma’s zijn gericht op het versterken van de economische positie van vrouwen en worden versterkt door veel Nederlandse organisaties, zoals Oikocredit. Ze krijgen dan een lening waarmee ze hun eigen bedrijf kunnen starten. ‘Als we alleen kijken naar de economische voordelen is het een succes’, zegt Koch. ‘In veel gezinnen kunnen mannen er echter slecht mee omgaan als de vrouw ineens meer geld verdient, waardoor het programma ook tot huiselijk geweld kan leiden. Dat betekent dat we moeten gaan experimenteren om te zien of we de programma’s zo kunnen ontwikkelen dat het economische succes blijft, maar zonder huiselijk geweld als bijwerking.’ 

‘We overschatten regelmatig het positieve effect van hulpprogramma’s als we alleen kijken naar de mensen voor wie het bedoeld is

 Hij concludeert: 'Als we de onbedoelde gevolgen van hulp in kaart willen brengen moeten we die tunnelvisie loslaten.’

De tunnelvisie loslaten met een antropologische blik 

‘Antropologen zijn hier goed in’, zegt Koch. ‘Ze zijn langer in een gebied aanwezig en denken vaak buiten de officiële doelstellingen van een hulporganisatie. In plaats daarvan kijken ze naar wat er nou eigenlijk van dag tot dag gebeurt in een gebied’. Koch geeft aan: ‘het zijn de antropologen die het huiselijk geweld in kaart hebben gebracht bij de microcredit programma’s, economen hadden daar te weinig oog voor.’

Antropologisch onderzoek, juist door lokale onderzoekers, wordt jammer genoeg vaak over het hoofd gezien tijdens de evaluatie van hulpprogramma’s. Koch legt uit: ‘dit komt door de manier waarop we die evaluaties organiseren. Vaak komt iemand van de hulporganisatie langs en blijft maximaal twee weken in de hoofdstad van het land dat hulp nodig heeft. Diegene bespreekt met lokale organisaties hoe met een hulpprogramma gaat; is er inderdaad een beter afwatersysteem?, zijn alle kinderen gevaccineerd? Als we dat proces zouden veranderen en bijvoorbeeld meer met lokale universiteiten zouden samenwerken, is er al meer ruimte om de onbedoelde effecten te onderzoeken’.

Het zijn de antropologen die het huiselijk geweld in kaart hebben gebracht bij de microcredit programma’s, economen hadden daar te weinig oog voor

Hoe start je een onderzoek naar onbedoelde effecten?

‘Mijn doel is om hulporganisaties of overheidsinstellingen te professionaliseren’, zegt Koch. Toch was het in het begin moeilijk om organisaties te vinden die aan mijn onderzoek mee wilden doen’. Veel tijd gaat uit naar vertrouwen winnen. ‘Organisaties willen bijvoorbeeld dat ik juist de bedoelde effecten onderzoek, of ze zijn bang voor negatieve uitkomsten.’ Uiteindelijk keurden organisaties als Cordaid, het Rode Kruis en overheidsinstellingen als het duitse GiZ het goed dat Koch hun hulpporgamma’s onder de loep nam. 

Hoe doe je onderzoek naar onbedoelde effecten?

Door middel van text mining heeft Koch 700 evaluatierapporten van hulpprojecten onderzocht. Met behulp van geavanceerde zoekmethodes heeft hij samen met Zunera Rana concepten, patronen, onderwerpen, trefwoorden en sentimenten in die rapporten geïdentificeerd. Wat blijkt? In niet één rapport waren antiwesterse sentimenten opgenomen. Koch legt uit: ‘Een grote blinde vlek is hoe niet geliefd we eigenlijk zijn als witte Westerlingen die hulp komen brengen’. ‘Als je het nieuws volgt zie je dat ebola-klinieken zijn afgebrand in West-Afrika. Of dat Westers opgezette LHBTI organisaties worden belaagd in Uganda. Dit komt nergens in zo’n rapport terug.’ Naast text mining heeft Koch bestaande literatuur over internationale samenwerking geanalyseerd om zo in totaal de top tien van onbedoelde gevolgen te onderscheiden. 

Een grote blinde vlek is hoe niet geliefd we eigenlijk zijn als witte Westerlingen die hulp komen brengen

Zijn de tien onbedoelde gevolgen niet alsnog Westers gekleurd? 

Om te voorkomen dat deze tien onbedoelde gevolgen niet alsnog heel Westers gekleurd zijn, stelde Koch een meeleesgroep op met mensen vanuit de hele wereld. ‘Die feedback was echt nodig’, zegt Koch. In zijn boek noemde hij migratie naar het westen een onbedoeld gevolg van beter onderwijs in derde wereldlanden. ‘Wat een Westerse bril heb je toch, Dirk-Jan!, zei iemand toen tegen mij. De kans op een betere toekomst in het Westen is juist waarom mensen aan dit programma meedoen, daar is niets onbedoeld aan’. 

Toekomst

Koch hoopt dat bij ieder nieuw hulpprogramma er echt gekeken gaat worden naar de mogelijke onbedoelde effecten. ‘We moeten ons vragen stellen als wat doet dit programma voor het geweld tegen vrouwen? Wat doet dit voor de CO2 uitstoot? Wat doet dit met de inflatie?’. Als we internationale samenwerking willen professionaliseren, moeten we de onbedoelde gevolgen van tevoren al weten in plaats van ze achteraf te ondervinden. Een antropologische en lokale blik kan ons hier echt bij helpen om situaties vanuit meerdere perspectieven te bekijken. Het maakt ons bescheidener en genuanceerder.