Ubels onderzoekt hoe mensen omgaan met extreme omstandigheden, zoals vluchten voor een oorlog of het overleven van honger. ‘Ik wil weten hoe deze mensen praten over welzijn, zodat we ze daar beter mee kunnen helpen’, begint Ubels. Nu wordt er vooral onderzocht waar mensen stress van krijgen. Sluit de hulp die we nu bieden wel aan bij de drijfveren van degenen die hulp nodig heben? En hoe voorkomen we dat wij hun welzijn gaan definiëren? Het zijn lastige vragen die geen eenduidige antwoorden hebben. Want wat is welzijn eigenlijk, is dat niet voor iedereen verschillend? Ubels’ onderzoek laat zien dat een zoektocht naar dé definitie geen losse begrippen oplevert; het is geen woordenboekexercitie. De zoektocht leert ons in plaats daarvan belangrijke lessen over geluk en veerkracht; over sociale relaties en maatschappelijke structuren; over hoop. Een zoektocht die voor Ubels begon bij de programma’s van psychosociale hulporganisaties in Oeganda en Nederland; twee verschillende contexten waarin mensen worden geholpen om de draad weer op te pakken. Met name de programma’s in Oeganda kunnen voor Nederland bijzonder leerzaam zijn.
Community-based hulpverlening in Oeganda
‘In community-based hulpprogramma’s hebben leden van de lokale gemeenschap een actieve rol in het bieden van ondersteuning. Dat staat in contrast met Westerse benaderingen, waarin de nadruk ligt op individuele therapie’, zegt Ubels. Die gemeenschapsvorm van zorg intrigeert haar en bracht haar onderzoek naar Oeganda, waar deze methode al ver ontwikkeld is. Ubels’ respondenten in Oeganda gaven aan dat de mogelijkheid om voor het gezin te kunnen zorgen en voedselzekerheid grote drijfveren voor geluk zijn. ‘De groepsbijeenkomsten zijn goed in het opbouwen van vertrouwen, delen van ervaringen en versterken onderlinge steun’, zegt Ubels. Mensen komen wekelijks samen in een kerk of op een andere plek waar ze makkelijk naartoe kunnen en gaan met elkaar verschillende fases door. Ze delen hun problemen, geven elkaar advies en voelen zich minder alleen. En dat draagt uiteindelijk bij aan autonomie. ‘Alleen al door het kunnen geven van advies kunnen mensen zich bijvoorbeeld alweer een beetje nuttig voelen’, zegt Ubels. Al verdwijnt dat gevoel al weer snel na een sessie.
Vrijwilligerswerk in Nederland
In Nederland onderzocht Ubels hulpprogramma’s die aangeboden worden aan mensen zonder verblijfsstatus of met kwetsbare posities. Geluk en welzijn wordt door deze groep meer uitgelegd als een zinvolle invulling van de dag, hoop op verbetering van de toekomst, veiligheid en stabiliteit en sociale verbondenheid. Getrainde vrijwilligers bieden hier de psychosociale hulp. Dit kunnen individuele of groepsgesprekken zijn, maar ze zijn niet community-based, zoals in Oeganda. ‘In dit soort programma’s loop je sneller tegen beperkingen aan, bijvoorbeeld door het Nederlandse beleid’, zegt Ubels. Mensen willen vaak weer gaan werken en hopen te bouwen aan een betere toekomst, maar ze mogen dat niet omdat ze geen verblijfsstatus hebben. Daardoor zijn er ook te hoge verwachtingen van de programma’s, dat ze ‘geluk’ opleveren, terwijl structurele armoede en uitsluiting dat belemmert. Toch voelen deelnemers zich ook gezien en gehoord in deze programma’s en kunnen ze er steun uit halen.
Meer community-based hulpverlening?
‘Mijn onderzoek bevestigt dat deze hulporganisaties goed op weg zijn met het luisteren naar de deelnemers. Dat is dus positief’, zegt Ubels. Verder denkt ze dat we in Nederland vooral nog veel kunnen leren van community-based zorgverlening. ‘We kunnen ook hier meer inzetten op groepsgerichte, gemeenschapsgedragen ondersteuning. Door bij gemeentes veilige plekken te creëren waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, ook buiten de formele hulpverlening’, zegt Ubels.
Echter, vlak na het afronden van Ubels’ proefschrift stemde de Tweede Kamer in met een strenger asielbeleid. Beleid dat verblijf in Nederland strafbaar maakt voor mensen zonder de juiste documenten. Dat zelfs hulpverlening aan mensen zonder verblijfstatus strafbaar wil maken.
Juist door deze ontwikkeling zouden zorg, hoop en veerkracht, nog kwetsbaarder kunnen worden wanneer deze de verantwoordelijkheid blijven van hulporganisaties en individuele vrijwilligers. Misschien zou meer community-based hulpverlening een oplossing kunnen bieden, door gezamenlijk zorg te blijven dragen voor elkaar, ongeacht afkomst of status.
Ubels ontwikkelde voor haar proefschrift een video over deze twee vormen van psychosociale hulpverlening.